Amerika xalqlari: mayya, aztek, inklar

Olimlar fikricha, Amerikaga dastlabki odamlar Shimoliy Osiyodan hozirgi Bering bo‘g‘ozi orqali so‘nggi muzlik davrida, kamida 15–20 ming yil avval o‘ta boshlagan (aniq vaqti haqida olimlar bahslashadi) va bu jarayon uzoq davom etgan. Ko‘pchilik qabilalar ovchilik va baliqchilik bilan shug‘ullangan, Markaziy va Janubiy Amerikaning tog‘li hududlarida esa dehqonchilik rivojlangan: makkajo‘xori, kartoshka, kungaboqar, pomidor, kakao, tamaki yetishtirilgan, yevropaliklarga noma’lum bu ekinlar keyin dunyoga tarqalgan. Qit’ada xonakilashtirilgan hayvonlar kam bo‘lgan (janubda lama, parrandalardan kurka); temir, omoch, g‘ildirak ma’lum emas edi, mehnat quroli tosh, jez va yog‘ochdan yasalgan. Mayyalar Yukatan yarimorolida yashagan; milodiy I ming yillikda ularda shahar-davlatlar vujudga kelgan, har birini hukmdor boshqargan. Asteklar shimoldan kelib, katta ko‘l o‘rtasidagi orollarda Tenochtitlan shahriga asos solgan (an’anaviy sana — 1325-yil); ular sun’iy to‘g‘onlar qurib, ko‘l tubidagi loydan «suzuvchi dalalar» yaratgan, asosiy ekin makkajo‘xori edi. Hukmron qabiladan saylangan tlatoani — lashkarboshi oliy hukmdor va bosh kohin bo‘lgan. Inklar Janubiy Amerikada And tog‘larining baland vodiylarida yashagan, tili — kechua; poytaxti Kusko. Ular qo‘shni qabilalarni bo‘ysundirib, And tog‘laridan Tinch okeanigacha cho‘zilgan hududda hokimiyat o‘rnatgan. Davlatni Oliy Inka boshqargan, u «Quyosh o‘g‘li» deb hisoblangan. Qiyaliklarda tosh pog‘onali ekin maydonlari — terrasalar qurilgan; asosiy ekinlar kartoshka va makkajo‘xori; hunarmandchilik (oltin, kumush, kulolchilik, to‘qimachilik) rivojlangan. Poytaxtni viloyatlar bilan bog‘lovchi ming kilometrlab tosh yo‘llar va chopar-pochta xizmati bo‘lgan.