ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Mo‘g‘ullar davlati

Darslar 36 · 1 ta dars · T. O‘. Salimov, F. E. Sultonov. Jahon tarixi (milodiy V asr oxiridan – XV asr oxirigacha), 7-sinf. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr)
36

Mo‘g‘ullar davlati

Darslik: 125–127-betlar
MaqsadMo‘g‘ullarning ijtimoiy tuzumini, Chingizxon davlatining tuzilishini, qo‘shinini va istilolarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
no‘yon · noyan (clan chief)qurultoy · kurultai (assembly)ulus · ulus (realm)shomonlik · shamanism
Tushuntirish

Mo‘g‘ullar azaldan hozirgi Mo‘g‘uliston, Janubiy Sibir va Manchjuriya dashtlari hamda o‘rmonlarida yashab kelgan; ko‘pchiligi ko‘chmanchi chorvadorlar edi, ba’zi urug‘lar ovchilik va baliqchilik bilan kun kechirgan. Diniy tasavvurlarida ajdodlar ruhiga sig‘inish va shomonlik — yaxshi va yomon ruhlarning inson hayotiga ta’siriga ishonish — saqlangan. XII asrning ikkinchi yarmidan mulkiy tabaqalanish kuchaydi: urug‘ jamoalari alohida xo‘jaliklar — ayllarga bo‘lindi, boy xonadonlar va no‘yonlar (urug‘ boshliqlari) ajralib chiqdi, qabila ittifoqlarini xonlar boshqardi. Muhim masalalar — urush, sulh, xon saylash — qurultoyda hal etilgan. O‘zaro urushlarda Temuchin (1155–1227; tug‘ilgan yili haqida manbalar turlicha) g‘olib chiqdi va 1206-yilda Onon daryosi bo‘yidagi qurultoyda ulug‘ xon deb e’lon qilindi; bosh shomon unga Chingizxon unvonini berdi, bu so‘z turlicha izohlanadi (ko‘pincha «kuchli, qudratli» yoki «dengizdek ulug‘» deb tushuntiriladi). Poytaxt Qoraqurum bo‘ldi. Qo‘shin o‘nlik tizimiga asoslangan: o‘nboshi, yuzboshi, mingboshi, tumanboshi; jangchilar kamon, nayza va qilich bilan qurollangan, o‘tovda yashab, tez yo‘lga chiqardi. Jangda markaz yolg‘ondan chekinib, dushmanni qanotlar hujumiga duchor qilgan; alohida gvardiya — keshik ham bo‘lgan. 1211-yilda Shimoliy Xitoyga urush boshlandi, 1218-yildan Yettisuv va Sharqiy Turkiston, 1219–1221-yillarda Xorazmshohlar davlati bosib olindi, 1223-yilda mo‘g‘ullar Kalkada ruslarni yengdi. Taxminan 1224-yilda Chingizxon yerlarni o‘g‘illari — Jo‘ji, Chig‘atoy, O‘qtoy va Tulu — ulusiga bo‘lib berdi, O‘qtoyni voris etib tayinladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf mehmonlarga boshqa jamoani tanishtirish uchun sarlavhalar tanlaydi: nima bilan kun ko‘radi, qanday tashkil topgan, qanday odatlarni saqlaydi. Har qanday jamoani shu uch tomondan tasvirlash mumkin.

Kim ishlatadi

Etnograflar xalqlar hayotini tasvirlaydi, tarixchilar jamiyat tuzilishini o‘rganadi, jurnalistlar hamjamiyat haqida maqola yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘z sinfingiz haqida shu sarlavhalar ostida uch gap yozing: nima bilan shug‘ullanamiz, qanday tashkil topganmiz, qanday odatlarimiz bor.

Namunalar
Qo‘shin: o‘n → yuz → ming → tuman; har bir bo‘linma o‘z boshlig‘iga bo‘ysungan.
Chekinish hiylasi: markaz chekinadi, dushman ta’qib qilganda ikki qanot uni o‘rab oladi.
Sinfda faoliyat

«O‘nlik qo‘shin»: sinf o‘nliklarga bo‘linib, o‘nboshi tanlaydi; bolalar tuzilmani doskada chizadi.

Mashq
1
Temuchin qachon va qayerda ulug‘ xon deb e’lon qilingan?
2
Mo‘g‘ul qo‘shini qanday tuzilgan edi?
3
Chingizxon qaysi yillarda Xorazmshohlar davlatiga qarshi urush olib borgan?
4
Nima uchun mo‘g‘ullar yurishga tez tayyor bo‘lgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKosmonavtika kuni: adolatli poygaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →