Mo‘g‘ullar davlati
Mo‘g‘ullar azaldan hozirgi Mo‘g‘uliston, Janubiy Sibir va Manchjuriya dashtlari hamda o‘rmonlarida yashab kelgan; ko‘pchiligi ko‘chmanchi chorvadorlar edi, ba’zi urug‘lar ovchilik va baliqchilik bilan kun kechirgan. Diniy tasavvurlarida ajdodlar ruhiga sig‘inish va shomonlik — yaxshi va yomon ruhlarning inson hayotiga ta’siriga ishonish — saqlangan. XII asrning ikkinchi yarmidan mulkiy tabaqalanish kuchaydi: urug‘ jamoalari alohida xo‘jaliklar — ayllarga bo‘lindi, boy xonadonlar va no‘yonlar (urug‘ boshliqlari) ajralib chiqdi, qabila ittifoqlarini xonlar boshqardi. Muhim masalalar — urush, sulh, xon saylash — qurultoyda hal etilgan. O‘zaro urushlarda Temuchin (1155–1227; tug‘ilgan yili haqida manbalar turlicha) g‘olib chiqdi va 1206-yilda Onon daryosi bo‘yidagi qurultoyda ulug‘ xon deb e’lon qilindi; bosh shomon unga Chingizxon unvonini berdi, bu so‘z turlicha izohlanadi (ko‘pincha «kuchli, qudratli» yoki «dengizdek ulug‘» deb tushuntiriladi). Poytaxt Qoraqurum bo‘ldi. Qo‘shin o‘nlik tizimiga asoslangan: o‘nboshi, yuzboshi, mingboshi, tumanboshi; jangchilar kamon, nayza va qilich bilan qurollangan, o‘tovda yashab, tez yo‘lga chiqardi. Jangda markaz yolg‘ondan chekinib, dushmanni qanotlar hujumiga duchor qilgan; alohida gvardiya — keshik ham bo‘lgan. 1211-yilda Shimoliy Xitoyga urush boshlandi, 1218-yildan Yettisuv va Sharqiy Turkiston, 1219–1221-yillarda Xorazmshohlar davlati bosib olindi, 1223-yilda mo‘g‘ullar Kalkada ruslarni yengdi. Taxminan 1224-yilda Chingizxon yerlarni o‘g‘illari — Jo‘ji, Chig‘atoy, O‘qtoy va Tulu — ulusiga bo‘lib berdi, O‘qtoyni voris etib tayinladi.
Sinf mehmonlarga boshqa jamoani tanishtirish uchun sarlavhalar tanlaydi: nima bilan kun ko‘radi, qanday tashkil topgan, qanday odatlarni saqlaydi. Har qanday jamoani shu uch tomondan tasvirlash mumkin.
Etnograflar xalqlar hayotini tasvirlaydi, tarixchilar jamiyat tuzilishini o‘rganadi, jurnalistlar hamjamiyat haqida maqola yozadi.
O‘z sinfingiz haqida shu sarlavhalar ostida uch gap yozing: nima bilan shug‘ullanamiz, qanday tashkil topganmiz, qanday odatlarimiz bor.
«O‘nlik qo‘shin»: sinf o‘nliklarga bo‘linib, o‘nboshi tanlaydi; bolalar tuzilmani doskada chizadi.