Mo‘g‘ullar davlati

Mo‘g‘ullar azaldan hozirgi Mo‘g‘uliston, Janubiy Sibir va Manchjuriya dashtlari hamda o‘rmonlarida yashab kelgan; ko‘pchiligi ko‘chmanchi chorvadorlar edi, ba’zi urug‘lar ovchilik va baliqchilik bilan kun kechirgan. Diniy tasavvurlarida ajdodlar ruhiga sig‘inish va shomonlik — yaxshi va yomon ruhlarning inson hayotiga ta’siriga ishonish — saqlangan. XII asrning ikkinchi yarmidan mulkiy tabaqalanish kuchaydi: urug‘ jamoalari alohida xo‘jaliklar — ayllarga bo‘lindi, boy xonadonlar va no‘yonlar (urug‘ boshliqlari) ajralib chiqdi, qabila ittifoqlarini xonlar boshqardi. Muhim masalalar — urush, sulh, xon saylash — qurultoyda hal etilgan. O‘zaro urushlarda Temuchin (1155–1227; tug‘ilgan yili haqida manbalar turlicha) g‘olib chiqdi va 1206-yilda Onon daryosi bo‘yidagi qurultoyda ulug‘ xon deb e’lon qilindi; bosh shomon unga Chingizxon unvonini berdi, bu so‘z turlicha izohlanadi (ko‘pincha «kuchli, qudratli» yoki «dengizdek ulug‘» deb tushuntiriladi). Poytaxt Qoraqurum bo‘ldi. Qo‘shin o‘nlik tizimiga asoslangan: o‘nboshi, yuzboshi, mingboshi, tumanboshi; jangchilar kamon, nayza va qilich bilan qurollangan, o‘tovda yashab, tez yo‘lga chiqardi. Jangda markaz yolg‘ondan chekinib, dushmanni qanotlar hujumiga duchor qilgan; alohida gvardiya — keshik ham bo‘lgan. 1211-yilda Shimoliy Xitoyga urush boshlandi, 1218-yildan Yettisuv va Sharqiy Turkiston, 1219–1221-yillarda Xorazmshohlar davlati bosib olindi, 1223-yilda mo‘g‘ullar Kalkada ruslarni yengdi. Taxminan 1224-yilda Chingizxon yerlarni o‘g‘illari — Jo‘ji, Chig‘atoy, O‘qtoy va Tulu — ulusiga bo‘lib berdi, O‘qtoyni voris etib tayinladi.