ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Dehli sultonligi

Darslar 41 · 1 ta dars · T. O‘. Salimov, F. E. Sultonov. Jahon tarixi (milodiy V asr oxiridan – XV asr oxirigacha), 7-sinf. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr)
41

Hindiston

Darslik: 140–141-betlar
MaqsadDehli sultonligining tashkil topishi, yer egaligi turlari, XIV–XV asrlardagi rivoji va Amir Temurning Hindiston yurishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Dehli sultonligi · Delhi Sultanateiqto‘ · iqtaxolisa · khalisa (crown land)zamindor · zamindar (landlord)
Tushuntirish

XI–XII asrlarda turk va afg‘on qabilalarining Hindistonning shimoliy hududlariga hujumlari va joylashuvi kuchaydi. Bosib olingan viloyatlarda 1206-yilda poytaxti Dehli bo‘lgan sultonlik vujudga keldi (1206–1526); uning ilk hukmdori Qutbiddin Oybek asosan turkiy otliq jangchilarga tayangan. Shamsiddin Eltutmish (1211–1236) davrida Panjob, Sind va Bengaliya bo‘ysundirildi. Davlatda barcha yer hukmdorniki hisoblangan; asosiy tur — iqto‘: iqto‘ egasi o‘ziga berilgan hududdan soliq yig‘ib, uning bir qismini o‘z ehtiyoji va qo‘shinini saqlashga sarflagan, zarur bo‘lsa sultonga qo‘shin berishi kerak edi. Xolisa — davlat ixtiyoridagi yerlar bo‘lib, soliqlari xazinaga tushgan; bir qism yer mahalliy hind feodallari — zamindorlarga, vaqf va sulton in’om etgan yerlar esa boshqa egalarga tegishli edi. Eltutmishdan keyin taxt uchun kurash kuchaydi; XIII asr oxirida hokimiyatga kelgan Xiljiylar sulolasidan Alouddin Xiljiy (1296–1316) islohotlar o‘tkazib xazina daromadini oshirdi, kuchli qo‘shin tuzdi va shimoldan mo‘g‘ul hujumlarini qaytardi. 1325-yilda taxtga chiqqan Muhammad Tug‘luq davrida yarimorolning katta qismi birlashtirildi, biroq soliq islohoti qurg‘oqchilik tufayli, mis tangalarni oltin-kumush o‘rnida muomalaga chiqarish esa qadrsizlanish bilan muvaffaqiyatsiz tugadi. Feruzshoh Tug‘luq soliqlarni kamaytirdi, davlat yerlarini dehqonlarga ijaraga berdi. XIV asrda siyosiy tarqoqlik kuchaydi. 1398–1399-yillarda Amir Temur qo‘shinlari sulton Mahmud qo‘shinini yengib Dehlini egalladi va Samarqandga ko‘plab hind hunarmandlari va me’morlarini olib qaytdi. Shundan keyin Hindiston mayda knyazliklarga bo‘lindi; Sayyidlar sulolasi (1414–1451), so‘ng afg‘on boshlig‘i Bahlul Lodiy (1451–1489) taxtga keldi; uning nabirasi Ibrohim Lodiy Zahiriddin Muhammad Boburga qarshi kurashdi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasi kitoblarni o‘quvchilarga vaqtincha beradi. Kitob maktabniki bo‘lib qoladi, o‘quvchi esa uni qaytarish majburiyatini oladi. Mulk turlari va majburiyatlar shunday farqlanadi. Dehli sultonligida ham yer turli shaklda egalik qilingan.

Kim ishlatadi

Kutubxonachilar kitob berish va qaytarishni yuritadi, notariuslar mulk huquqini rasmiylashtiradi, tarixchilar yer egaligi turlarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ishlatadigan uchta narsangizni (masalan, qalam, to‘p, kitob) o‘ylab, har biri o‘zingiznikimi, umumiymi yoki vaqtincha olinganmi, yozing.

Namunalar
Iqto‘: egasi hududdan soliq yig‘adi, bir qismi bilan qo‘shin saqlaydi va sultonga harbiy xizmat qiladi.
Sulolalar: Qutbiddin Oybek (1206) → Xiljiy → Tug‘luq → Sayyidlar (1414) → Lodiy (1451) → Bobur (1526).
Sinfda faoliyat

«Sulton farmoni»: bolalar Muhammad Tug‘luq islohotining nega muvaffaqiyatsiz bo‘lganini guruhda muhokama qilib, bir gapda yozadi.

Mashq
1
Dehli sultonligi qachon va kim tomonidan tuzildi?
2
Xolisa nima edi?
3
Amir Temur Hindistonga qachon yurish qilgan va nimalar olib qaytgan?
4
Nima uchun Muhammad Tug‘luq mis tangalari qadrsizlandi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUlug‘bek kechasi: kvadrant qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →