Yevropada o‘rta asr shaharlari

X–XI asrlarda Yevropada ishlab chiqarish yuksaldi. Ikki dalali tizim o‘rnini uch dalali tizim egalladi: yer uchga bo‘linib, biriga kuzgi, ikkinchisiga bahorgi g‘alla ekilgan, uchinchisi shudgor qolgan; bu hosilni ko‘paytirdi. Og‘ir g‘ildirakli plug va otning bo‘yinturug‘i dehqonchilikni osonlashtirdi. Ortiqcha mahsulot hunarmandchilik buyumlariga ayirboshlandi, hunarmandlar esa feodal zulmidan qochib, buyum yasash va sotish qulay joylarga ko‘chdi. Shunday qilib hunarmandchilik dehqonchilikdan ajraldi va shaharlar o‘sdi: avval Italiya va Fransiya janubida (Venetsiya, Genuya, Florensiya, Marsel), keyin shimolda. Shaharlar xavfsiz, savdoga qulay joylarda — qal’alar, monastirlar, daryo bo‘yi va ko‘priklar yonida — vujudga kelgan. Shaharliklar senyorlardan ozodlikni to‘lov evaziga yoki qo‘zg‘olon bilan qo‘lga kiritgan. Shahar mudofaa devori va xandaq bilan o‘ralgan, markazda bozor maydoni, ibodatxona va ratusha (shahar kengashi binosi) joylashgan; ko‘chalar tor, uylar yog‘ochdan bo‘lgani uchun yong‘inlar va kasalliklar tez-tez bo‘lgan. Odatda shaharda 3–5 ming kishi yashagan; Parij, Milan, Venetsiya, Florensiya kabi eng yirik shaharlarda esa 100 ming va undan ko‘p. Hunarmandlar sexlarga birlashgan: sex nizomi buyumning sifati va narxini belgilagan, ustaning qo‘l ostida xalfalar va shogirdlar ishlagan. XIV–XV asrlarda sexlar yopiqlasha borib, xalfalar ustalikka o‘ta olmay, o‘z birodarliklarini tuzdi.