Oltin O‘rda xonligi

Mo‘g‘ullarning 1235-yildagi qurultoyi Rus va Shimoliy Kavkaz yerlarini bosib olishga qaror qildi; qo‘shinga Botuxon, unga yordamga sarkarda Subutoy bahodir tayinlandi. 1237-yil kuzida hujum Ryazandan boshlandi, 1238–1240-yillarda Vladimir, Suzdal, Kiyev, Galich, Volin va boshqa shaharlar olindi. O‘qtoyning vafoti (1241) haqidagi xabardan so‘ng Botuxon Volgabo‘yiga qaytdi va 1243-yilga kelib Jo‘ji ulusi — keyinchalik rus manbalarida Oltin O‘rda deb atalgan davlat shakllandi (Botuxon 1255-yilgacha hukmronlik qilgan). Davlatni Botuxon avlodlari boshqargan; muhim masalalarni qurultoy hal qilgan, ijro hokimiyatini beklarbegi, devon ishlarini vazir yuritgan. Rusda barcha knyazlar xondan yorliq olgan. Egallangan dashtlar suyurg‘ol tariqasida berilgan va suyurg‘ol meros bo‘lgan. XIII asr o‘rtalarida aholi ro‘yxatga olinib, «chiqim» deb atalgan katta to‘lov va shoshilinch soliq — talab undirilgan; to‘lovni mo‘g‘ul noiblari — bosqoqlar nazorat qilgan. Knyaz Yaroslav va uning o‘g‘li Aleksandr Nevskiy kuchli o‘rdaga qarshi chiqmay, xalqni saqlash yo‘lini tanladi; keyinchalik bojni knyazlardan biri yig‘adigan bo‘ldi. Eronda Xuloku avlodlari bilan Kavkazorti uchun kurash bo‘lib, O‘rda Misr sultonlari bilan ittifoq tuzdi. O‘zbekxon (1312–1342) va Jonibek (1342–1357) davrida Oltin O‘rda cho‘qqiga chiqdi; O‘zbekxon hukmronligining boshida islomni davlat dini deb e’lon qildi, shu bilan birga saroy shahri Saroyda turli dinlarning ibodatxonalari qurilgan. O‘sha davr uchun Saroy Botu va Saroy Berka juda yirik va gavjum shaharlar bo‘lgan. Jonibekdan keyin taxt uchun kurash boshlandi; To‘xtamishxon davlatni qisqa muddatga birlashtirdi, ammo Amir Temurning uch yurishi, ayniqsa 1395-yilda Terek bo‘yidagi mag‘lubiyat Saroy, Saroy Berka, Astraxanning vayron bo‘lishiga va savdo yo‘llarining janubga siljishiga olib keldi. XV asrning birinchi yarmidan O‘rda Qrim, Qozon, Sibir, Qozoq xonliklari va No‘g‘ay O‘rdasiga bo‘linib ketdi.