☰ Mundarija · Jahon tarixi

Xitoy va Osiyo madaniyati

Darslar 13–14 · 2 ta dars · T. O‘. Salimov, F. E. Sultonov. Jahon tarixi (milodiy V asr oxiridan – XV asr oxirigacha), 7-sinf. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr)
13

Xitoy (IV–X asrlarda)

Darslik: 56–58-betlar
MaqsadXitoyning Suy va Tan sulolalari davrida birlashuvi, yer egaligi, shaharlari, savdosi va tashqi siyosatini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Suy sulolasi · Sui dynastyTan sulolasi · Tang dynastyBuyuk kanal · Grand Canalsex · guild (craft association)
Tushuntirish

Xan imperiyasi III asrda inqirozga uchradi va mamlakat Vey, Shu hamda U davlatlariga bo‘linib ketdi. Uzoq urushlardan so‘ng Suy sulolasi mamlakatni 589-yilga kelib birlashtirdi (sulola 581–618). Shimoldagi ko‘chmanchilar, jumladan Turk xoqonligi bilan kurash kuchli markaziy hokimiyatni talab qilgan. Suy davrida Xuanxe va Yanszi daryolarini bog‘lovchi Buyuk kanal qurildi, pul islohoti o‘tkazildi. 618-yilda Li Yuan taxtni egallab Tan sulolasiga (618–907) asos soldi. Tan davrida yerlar davlatniki deb e’lon qilingan, dehqonlarga kichik yer ulushlari taqsimlab berilgan (624-yildagi qonun) va ular soliq hamda mehnat majburiyatini ado etgan; imperator esa a’yonlarga yirik yer in’om qilgan. Shaharlar — poytaxt Chanan, Loyan, Yanchjou, Guanchjou — hunarmandchilik va savdo markazlari bo‘ldi; hunarmandlar sexlarga uyushgan, yagona mis tanga joriy etilgan. Tan qo‘shinlari Turk xoqonligi, Gaochan (640) va Koreya shimolidagi Koguryo (668)ga qarshi urush olib bordi; Xitoy Arab xalifaligi, Vizantiya, Yaponiya va Hindiston bilan aloqa o‘rnatdi. Keyingi Sun sulolasi (960–1279) davrida Xitoyning xalqaro aloqalari yanada kengaydi.

Namunalar
Buyuk kanal Xuanxe va Yanszi daryolari oralig‘ini bog‘lab, savdo va soliq tashishni osonlashtirgan.
Tan davri yer tizimi: yer — davlatniki, dehqon undan ulush oladi; evaziga soliq va mehnat majburiyati.
Sinfda faoliyat

«Xitoy sulolalari»: o‘quvchilar Xan → uch davlat → Suy → Tan → Sun tartibini kartochkalarda joylashtiradi.

Mashq
1
Xitoyni birlashtirgan sulola va yilni ayting.
2
Tan sulolasiga kim asos solgan?
3
Buyuk kanal nima uchun qurilgan?
4
Tan davri shaharlarida nima uchun tun kechasi darvozalar yopilgan?