ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Arab xalifaligi

Darslar 11 · 1 ta dars · T. O‘. Salimov, F. E. Sultonov. Jahon tarixi (milodiy V asr oxiridan – XV asr oxirigacha), 7-sinf. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr)
11

Arab xalifaligi

Darslik: 51–52-betlar
MaqsadArab xalifaligining tashkil topishi, istilolari, soliq tizimi, xalq qo‘zg‘olonlari va parchalanishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
xalifa · caliphUmaviylar · UmayyadsAbbosiylar · Abbasidsxiroj va jizya · kharaj and jizya (taxes)
Tushuntirish

Muhammad vafotidan (632) so‘ng musulmonlar jamoasini xalifalar — Abu Bakr (632–634), Umar (634–644), Usmon (644–656) va Ali (656–661) — boshqardi. Ular davrida arablar Falastin, Suriya, Misr, Liviya va Eronni egalladi, Amudaryo bo‘ylariga chiqdi. Umaviylar sulolasi (661–750) davrida istilolar davom etdi: Shimoliy Afrika bo‘ysundirildi, Toriq ibn Ziyod qo‘shini 711-yilda Gibraltar bo‘g‘ozidan o‘tib Ispaniyani egalladi, 732-yilda Puate yonida frank hukmdori Karl Martell arablarning Fransiya ichkarisiga yurishini to‘xtatdi. Sharqda Kavkazorti va O‘rta Osiyo bosib olindi; Xitoy qo‘shini bilan Talas jangi 751-yilda bo‘lgan. Yerlar rasman davlatniki deb e’lon qilingan; yer solig‘i — xiroj, musulmon bo‘lmaganlardan jizya olingan, musulmonlar esa mol-mulkidan (chorva, savdo moli) majburiy sadaqa — zakot bergan. VIII–IX asrlarda Kufa (685–687), Marv (Abu Muslim, 747), Sug‘diyona (Muqanna, VIII asrning 70-yillari – 783) va Ozarbayjon (Bobak, IX asr boshi) kabi o‘lkalarda qo‘zg‘olonlar bo‘ldi. Abu Muslim qo‘zg‘oloni natijasida 750-yilda hokimiyat Abbosiylarga (750–1258) o‘tdi. Keyinchalik viloyatlar ajralib chiqdi: 756-yilda Ispaniyada amirlik, IX asrdan Misr, Eron, Movarounnahr va Xuroson mustaqil bo‘ldi. 1258-yilda Xuloku boshchiligidagi mo‘g‘ullar Bag‘dodni egallagach, Abbosiylar xalifaligi tugadi.

MakkaBag‘dodGibraltar (711)Puatye (732)Talas (751)
750≈ 133Milodiy yillar (Quyosh) — 622-yildanHijriy yillar (Oy)

750 milodiy ≈ 133 hijriy

H ≈ (G − 622) · 33 / 32

Hijriy yil 354 kun, milodiy yil 365 kun — 100 quyosh yili ≈ 103 oy yili

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola ko‘chada yoritgich, yo‘l va skameykalar hamma uchun umumiy ekanini ko‘radi. Bunday umumiy narsalar jamoaviy hissa evaziga ishlaydi. Xalifalikda ham hukmdorlar soliq yig‘gan.

Kim ishlatadi

Moliya xodimlari jamoaviy mablag‘ni hisoblaydi, shahar xizmatlari umumiy ishlarni bajaradi, tarixchilar qadimgi soliq tizimini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingizdagi uchtagacha buyumning yorlig‘ini o‘qing (yorlig‘i bo‘lsa) va qayerda tayyorlanganini xaritadan toping. Yorliq bo‘lmasa, ishlatadigan biror buyumingiz qayerdan kelganini kimdandir so‘rang.

Namunalar
Gibraltar nomi «Jabal at-Toriq» — «Toriq tog‘i» so‘zidan kelib chiqqan.
Xiroj — hosildan olinadigan yer solig‘i; jizya — musulmon bo‘lmagan fuqarolar solig‘i; zakot — musulmonlar mol-mulkidan beriladigan majburiy sadaqa.
Sinfda faoliyat

«Istilo xaritasi»: o‘quvchilar xalifalik chegarasini 632, 661 va 750-yillar uchun uch xil rangda bo‘yaydi.

Mashq
1
Birinchi to‘rt xalifa kimlar va ular qaysi yillarda hukmronlik qilgan?
2
Arablarning Yevropaga yurishi qanday to‘xtatildi?
3
Xalifalik qaysi yillarda hukm surgan sulolalar qo‘lida bo‘lgan?
4
Nima uchun xalifalik parchalana boshladi? Ikki sabab ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKanal bo‘yida saralash joyiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →