Yevropa madaniyati, me’morchilik va adabiyot

O‘rta asr kishilari uchun vaqt kun, kecha va yil fasllarining almashinuvidan iborat edi; urf-odatlar qat’iy saqlanardi. Odamlarning o‘rtacha umri qisqa bo‘lib, 40 yoshdan oshganlar ko‘pincha keksa sanalgan, bolalar o‘limi ko‘p edi. Shaharlar va savdo o‘sgach, dunyoni bilish imkoni kengaydi; Salib yurishlari ham yevropaliklar uchun dunyoga eshik ochdi. Venetsiyalik savdogar Marko Polo 1271–1295-yillarda Uzoq Sharq va Xitoyda ko‘rganlarini «Marko Polo kitobi»da bayon qildi. XII asrdan yirik shaharlarda oliy maktablar — universitetlar ochila boshladi: Bolonya va Parijda, keyin Oksford, Kembridj, Neapolda. Universitetni o‘qituvchilar — magistrlar boshqargan, talabalar — shkolyarlar turli yurtlardan kelgan, Parijning eng qadimgi kollegiyalaridan biri Sorbonna nomi keyin butun universitetga o‘tgan. Kitoblarni avval rohiblar ko‘chirgan, XII asrdan shaharlardagi ustaxonalar tayyorlay boshladi, XIV asrdan qog‘oz keng ishlatildi, XV asr o‘rtalarida (taxminan 1440–1450-yillarda) esa nemis Iogann Gutenberg harflari teriladigan bosma dastgohni ixtiro qildi. Oksford professori Rojer Bekon (XIII asr) fanda kuzatish va tajriba muhimligini ta’kidladi. Shu bilan birga munajjimlik va alkimyo ham keng tarqalgan edi: alkimyogarlar har qanday metallni oltinga aylantiradigan «sehrli tosh»ni izlagan, bu izlanishlar yangi kimyoviy moddalar va asbob-uskunalarga olib kelgan.