O‘rta asrlarda tovar ishlab chiqarishning yuksalishi. Bozor va yarmarkalar
Tovar xo‘jaligida odamlar buyumni o‘zi uchun emas, balki bozorga chiqarib sotish yoki boshqa molga almashish uchun tayyorlaydi. Hunarmandlar sotish uchun buyum yasay boshlagach, ilk o‘rta asrlardagi o‘zini ta’minlovchi (natural) xo‘jalik o‘rnini asta-sekin tovar xo‘jaligi egalladi. Savdo yo‘llari yaxshilandi: Fransiyada asosiy yo‘llarga tosh yotqizildi, daryolarga ko‘priklar qurildi. G‘arbiy Yevropada XIII–XV asrlarda ikki asosiy savdo yo‘li bor edi: janubda Levant (O‘rta yer dengizi orqali Italiya, Fransiya janubi va Ispaniyani Vizantiya hamda Osiyo bilan bog‘lagan) va shimolda Boltiq va Shimoliy dengizlar bo‘yidagi shaharlarni bog‘lagan yo‘l. Shimoliy Germaniya va qo‘shni o‘lkalarning o‘nlab shaharlari Ganza ittifoqiga birlashdi. Venetsiya va Genuya kuchli flot tuzgan dengiz respublikalari edi. Venetsiyalik Marko Polo XIII asrda Xitoyga borib, mo‘g‘ul xoni Xubilay saroyida xizmat qildi va o‘z kitobida Sharqni tasvirladi. Yarmarkalar ulgurji savdo va ko‘ngilochar joy edi; eng mashhuri Fransiyadagi Shampan yarmarkasi. XIV–XV asrlarda Italiyada dastlabki banklar, XV asrda esa Bryugge (1409) va Antverpenda (1460) birjalar paydo bo‘ldi.
«Yarmarka»: sinfda bolalar savdogar bo‘lib, o‘z «mollari»ni boshqa mamlakat savdogarlariga ayirboshlaydi, «bojsiz» savdo imtiyozini muhokama qiladi.