Darslar 1 · 1 ta dars · T. O‘. Salimov, F. E. Sultonov. Jahon tarixi (milodiy V asr oxiridan – XV asr oxirigacha), 7-sinf. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr)
1
German qabilalari va Rim imperiyasi
Darslik: 8–11-betlar
Maqsad«Xalqlarning buyuk ko‘chishlari» sabablarini, german qabilalarining hayotini va G‘arbiy Rim imperiyasining qulashini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
buyuk ko‘chishlar · Great Migrationvarvarlar · barbarianskonung · konung (tribal leader)ikki dalali almashlab ekish · two-field crop rotation
Tushuntirish
Milodiy IV–VI asrlarda Yevropani «Xalqlarning buyuk ko‘chishlari» qamrab oldi; bu jarayonni sharqdan kelgan xunn qabilalari boshlab bergan. Ko‘chishlarga aholining ko‘payishi, yangi yerlarga ehtiyoj, mulkiy tabaqalanishning kuchayishi va iqlim o‘zgarishlari ham sabab bo‘lgan. Rimliklar madaniy jihatdan o‘zlaridan orqada deb bilgan xalqlarni «varvarlar» deb atagan. German qabilalari (franklar, vestgotlar, ostgotlar, vandallar, burgundlar, langobardlar) Reyn va Elba daryolari havzasida yashagan, asosiy mashg‘uloti chorvachilik bo‘lgan, keyinroq dehqonchilik ham rivojlangan. Temir tishli omoch va ikki dalali almashlab ekish hosilni oshirgan. Qabilalar boshida konung turgan; urug‘chilikdan boylar va kambag‘allarga ajralish kuchaygan. German qabilalari asta-sekin Rim yerlarida o‘z qirolliklarini tuzdi, 476-yilda G‘arbiy Rim imperiyasi qulab, Yevropada feodal jamiyatga o‘tish davri boshlandi.
Namunalar
Ikki dalali tizim: yer ikkiga bo‘linadi — bir yarmiga don ekiladi, ikkinchisi «dam oladi» (shudgor); keyingi yili ular almashtiriladi.
Germanlar rimliklarga qul, mol va teri sotib, evaziga vino, mato va idishlar olgan.
Sinfda faoliyat
«Ko‘chish xaritasi»: sinf bo‘lib xaritada german qabilalarining dastlabki yashash joyini (Reyn–Elba) belgilaydi va ular keyinchalik egallagan o‘lkalarni (Galliya, Ispaniya, Shimoliy Afrika, Italiya, Britaniya) rangli strelkalar bilan ko‘rsatadi.
Mashq
1
«Xalqlarning buyuk ko‘chishlari» qaysi asrlarni qamrab oladi va uni kimlar boshlab bergan?
Milodiy IV–VI asrlarni; uni sharqdan kelgan xunnlar boshlab bergan.
2
Qaysi german qabilalari Rim yerlarida o‘z qirolliklarini tuzdi? Uchtasini ayting.
Masalan: vestgotlar, ostgotlar, vandallar, franklar, burgundlar.
3
Nima uchun ikki dalali almashlab ekish hosilni oshirgan?
Yarim yer dam olib, unumdorligini tiklagan; dala tez holdan toymagan, shuning uchun yangi yer ochishga kamroq ehtiyoj bo‘lgan.
4
476-yil nima bilan mashhur va Yevropa uchun qanday oqibat berdi?
Shu yili G‘arbiy Rim imperiyasi qulagan; Yevropada o‘rta asrlar va feodal jamiyatga o‘tish davri boshlangan.