Yevropa madaniyati, me’morchilik va adabiyot

XI asrdan G‘arbiy Yevropada qurilishda tosh keng qo‘llanila boshladi va dastlabki tosh ibodatxona hamda monastirlar bunyod etildi. Roman uslubi X asrdan XII–XIII asrlargacha hukm surdi: bino qal’aga o‘xshaydi, deraza va gumbazlar yarim doira shaklidagi ravoqlar bilan bezatilgan, Qadimgi Rim me’morchiligi unsurlari qo‘llangan. Gotika XII asr o‘rtalarida Shimoliy Fransiyada tug‘ilib, XIII asrning birinchi yarmida yuksak darajaga yetdi: binolar baland, gumbaz va minoralari uchli; mashhur namunalar — Parijdagi Bibi Maryam ibodatxonasi, Ruan, Reyms, Shartr, Milan soborlari. Haykaltaroshlik me’morchilik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, cherkov devorlarini avliyolar va qirollar haykallari bezagan, mavzu asosan diniy edi. Gotika cherkovlarida derazalarga oddiy oyna o‘rniga vitrajlar — rangli shishalardan yasalgan rasmlar qo‘yildi; qo‘lyozma kitoblarni esa miniatyuralar bezadi. Yangi madaniyat arboblari inson va uning ijodkorlik qobiliyatini o‘rganishni asosiy vazifa deb bilgani uchun gumanistlar deb ataldi; «Uyg‘onish» (fransuzcha «Renessans») atamasi bu madaniyatning antik davr bilan aloqasini bildiradi. Savdodan boyigan Florensiya va kitob chop etish rivojlangan Venetsiya Uyg‘onish markazlari bo‘ldi. Ilk gumanizmning birinchi vakili shoir Franchesko Petrarka (1304–1374) edi, uning do‘sti Bokachchoning va Kolyuchcho Salyutatining (1331–1406) ijodi Italiyada ilk gumanizm davrini yakunladi.