ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Topografik xaritalardan foydalanish, vaqt hisobi va amaliy mashg‘ulot

Darslar 9–11 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
9

Topografik xaritalardan foydalanish

Darslik: 24–25-betlar
MaqsadTopografik xaritada nuqta o‘rnini, yonbag‘ir qiyaligini va azimutni aniqlashni bilish.
Yangi so‘zlar
azimut · azimuthmagnit og‘ish burchagi · magnetic declinationkompas · compasskoordinata · coordinate
Tushuntirish

Topografik xaritadagi nuqtaning o‘rni kilometrli to‘r yordamida aniqlanadi: xaritaning yon ramkasidagi raqamlar shimol tomon (x), pastki va yuqori ramkadagi raqamlar sharq tomon (y) kilometrlarini bildiradi. Nuqta joylashgan katakni topib, uning janubiy va g‘arbiy chizig‘idan masofani masshtab bo‘yicha o‘lchasak va ramkadagi raqamga qo‘shsak, nuqta koordinatasi chiqadi. Yonbag‘irning qiyaligini ikki qo‘shni gorizontal orasidagi masofani o‘lchab, xaritaning pastidagi balandliklar shkalasi bilan solishtirib topiladi. Azimut — shimol yo‘nalishidan soat strelkasi bo‘ylab berilgan yo‘nalishgacha o‘lchangan burchak. Kompas strelkasi magnit meridianini ko‘rsatadi, haqiqiy meridian bilan orasidagi burchak magnit og‘ish burchagi bo‘lib, uni hisobga olmasak azimut xato chiqadi.

0° (360°) shimol90° sharq180° janub270° g‘arb
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘stlar «yig‘ilish joyi» ni xaritada belgilab, bir-biriga yo‘nalishni aytadi: «maktabdan shimoli-sharqqa qara». Bola yo‘nalishni shunday aniq aytganda adashish kamayishini sezadi.

Kim ishlatadi

Sayyohlar va yo‘l izlovchilar kompas bilan yo‘nalish oladi, qidiruv-qutqaruv guruhlari joyni koordinata bo‘yicha belgilaydi, uchuvchilar kursni aniq ushlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ertalab uyingizning qaysi tomonidan kunning yorug‘ligi birinchi tushishini kuzating va u qaysi tomon (shimol, janub, sharq yoki g‘arb) ekanini yozing. Quyoshga qaramang.

Namunalar
Azimut 90° — sharq, 180° — janub, 270° — g‘arb, 0° (360°) — shimol yo‘nalishiga to‘g‘ri keladi.
x = 41 kmnuqta600 mkilometrli to‘r kvadrati
Nuqta 41-katakning pastki chizig‘idan 600 m yuqorida bo‘lsa, uning x koordinatasi 41 km 600 m, ya’ni 41600 m bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Maktab hovlisida azimut»: o‘qituvchi nazoratida hovlida bir nuqtadan kompas bilan 3 ta predmetga azimutni o‘lchang (hovlidan chiqmang, yo‘lga yaqinlashmang) va natijalarni daftarga yozing.

Mashq
1
Azimut nima?
2
Qaysi azimut janub yo‘nalishini ko‘rsatadi?
3
Nuqta xaritada x = 66 km katagidan 450 m yuqorida. Uning x koordinatasi necha metr?
x = 66 kmnuqta
4
Nega kompas bilan xaritada azimut aniqlashda magnit og‘ish burchagini hisobga olish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTosh qatlamlarini o‘qishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →