ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Quyi Zarafshon tabiiy geografik okrugi

Darslar 58–59 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
58

Quyi Zarafshon tabiiy geografik okrugi

Darslik: 146–148-betlar
MaqsadQuyi Zarafshon okrugining o‘rni, geologik tuzilishi, relyefi va qazilmalarini bilish.
Yangi so‘zlar
Buxoro vohasi · Bukhara oasisQorako‘l vohasi · Karakul oasisqayir (terrasa) · terraceneft-gaz koni · oil-and-gas field
Tushuntirish

Quyi Zarafshon okrugi Zarafshon daryosining quyi qismida joylashgan va Buxoro hamda Qorako‘l vohalarini o‘z ichiga oladi. Sharqda 8–10 km kenglikdagi Xazar yo‘lagi uni O‘rta Zarafshondan ajratadi; shimol va g‘arbda Qizilqum, janubi-g‘arbda Sandiqli qumligi orqali Turkmaniston, sharqda Qashqadaryo okrugi bilan chegaradosh (Azkamar, Quyimozor, Jarqoq balandliklari bo‘ylab). Okrug tektonik botiqda joylashgan: paleozoy jinslari ustini mezozoy va kaynozoy cho‘kindilari qoplagan, eng ko‘p tarqalgani to‘rtlamchi davr shag‘al, qum, qumoq va lyoss yotqiziqlari. Qadimda Qashqadaryo va Sangzor Zarafshonga quyilgan; keyinchalik ular burilib ketgach, Zarafshon suvi kamayib, Qorako‘l deltasini hosil qilgan va Amudaryoga yetmay qolgan. Okrug yerusti tuzilishi O‘rta Zarafshondan farq qiladi: tog‘lar bilan o‘ralmagan, Xazar yo‘lagidan so‘ng janubi-g‘arbga kengayib pasayadi. Buxoro vohasi uzunligi taxminan 102 km, kengligi 50–70 km, balandligi 200–250 m; Qorako‘l vohasi uzunligi taxminan 100 km, kengligi 50 km, balandligi 178–200 m. Neotektonik harakatlar tufayli zilzilalar bo‘ladi (Gazlida 1976- va 1984-yillarda kuchli zilzilalar). Neft va gaz konlari: Gazli, Jarqoq, Qorovulbozor, Shodi, Dengizko‘l.

VohaUzunligiEniBalandligi
Buxoro≈102 km50–70 km200–250 m
Qorako‘l≈100 km50 km178–200 m
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Poezdda ketayotgan bola derazadan quruq dalaning ichida kanal bo‘ylab yashil yo‘lak cho‘zilganini ko‘radi. Suv kelgan joyda ekin va uylar ko‘proq bo‘lishini tushunadi. Vohalar shunday paydo bo‘lgan.

Kim ishlatadi

Shaharsozlar aholi punktlarini suv manbasiga qarab rejalashtiradi, irrigatorlar kanal yo‘llarini belgilaydi, geograflar vohalarni xaritalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Quruq manzarani va unda bitta ariqni chizing, dalalar, uylar va daraxtlar qayerda bo‘lishini hamda sababini ko‘rsating.

Namunalar
Gazli gaz koni atrofida zilzila bo‘lgani uchun u yerda binolar seysmik talablar bo‘yicha quriladi.
Qorako‘l vohasida er yuzasi 200 m dan 178 m gacha pasayib, Amudaryo vodiysiga tutashadi.
Sinfda faoliyat

«Vohalar qiyosi»: Buxoro va Qorako‘l vohalarini uzunlik, kenglik va balandlik bo‘yicha jadvalda taqqoslang.

Mashq
1
Quyi Zarafshon qaysi ikki voha o‘z ichiga oladi?
2
Zarafshon nima uchun Amudaryoga yetmay qoldi?
3
Buxoro vohasi 102 km, Qorako‘l vohasi 100 km uzun. Ikkalasi birgalikda necha km?
4
Nima uchun Quyi Zarafshon yerusti tuzilishi O‘rta Zarafshondan farq qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQizilqum chetiga: poyezdmi, avtobusmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →