ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Tuproqlar va O‘rta Osiyo tuproqlari

Darslar 24–25 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
24

Tuproqlar haqida tushuncha

Darslik: 55–56-betlar
MaqsadTuproq nima ekanini, uning hosil bo‘lishi, tarkibi va unumdorligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tuproq · soilchirindi (gumus) · humusona jins · parent rockunumdorlik · fertility
Tushuntirish

Tuproq — unumdorlik xususiyatiga ega bo‘lgan, quruqlikning yuza yumshoq qatlami. Tuproq hosil bo‘lishi tog‘ jinslarining nurashidan boshlanadi, lekin mayda bo‘laklarga aylangan jinsning o‘zi hali tuproq emas, u tuproqning ona jinsi deyiladi. Unga o‘simlik va hayvon qoldiqlari tushib, bakteriya va zamburug‘lar ta’sirida chirib, chirindi (gumus)ga aylansa, issiqlik, nam va havo ta’sirida jins asta-sekin tuproqqa o‘zgaradi. Tuproq uch qismdan iborat: ona jins, organik moddalar (chirindi bilan) va o‘simlik uchun kerakli moddalar erigan tuproq eritmasi. Unumdorlik — tuproqning o‘simlikni suv va oziq moddalar bilan ta’minlash qobiliyati; u tuproqdagi chirindi miqdoriga ham bog‘liq. Tuproq mexanik tarkibiga ko‘ra gilli, qumoq, qumli, shag‘alli bo‘ladi; o‘g‘it solish, sug‘orish, ishlov berish va sho‘rini yuvish bilan unumdor, madaniy tuproqqa aylantirish mumkin. Suv va shamol yuvib-uchirishi, sho‘rlanish va ifloslanish esa tuproqni buzadi.

ona jinsorganik modda(chirindi)tuproq eritmasiTuproq tarkibi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuchli yomg‘irdan keyin loyqa suv ochiq qiyalikdagi tuproqni oqizib ketadi, yonidagi o‘tli qiyalik esa joyida turibdi. Bola o‘simlik qoplami tuproqni joyida tutishini ko‘radi.

Kim ishlatadi

Bog‘bonlar va dehqonlar tuproq turini tekshiradi, qurilish ishchilari tuproq tarkibini hisobga oladi, tuproqshunoslar tuproq namunalarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yoningizdan ochiq yer va o‘simlik bilan qoplangan yer bo‘lagini toping va ikkalasi o‘rtasidagi ikkita farqni yozing. Faqat qarang, qazimang.

Namunalar
Qum ustiga tashlangan urug unishi mumkin, ammo o‘simlik rivojlanmaydi, chunki qumda chirindi va nam kam, ya’ni unumdorlik past.
Bog‘da barg va o‘t qoldiqlarini kompostga aylantirib tuproqqa qo‘shsak, chirindi ko‘payadi va tuproq unumdorroq bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Tuproq stakani»: shaffof idishga bog‘ tuprog‘idan solib, suv quying va chayqating; cho‘kishini kuzating: pastda qum va shag‘al, tepada mayda zarra. Qo‘lni yuving.

Mashq
1
Tuproq bilan tog‘ jinsining farqi nimada?
2
Chirindi qanday hosil bo‘ladi?
3
Tuproq tarkibining uch qismini ayting.
4
Nima uchun sug‘orilgan yerlarda tuproq sho‘rlanishi mumkin va bunga qarshi nima qilinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi gulzor uchun uchastkaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →