☰ Mundarija · Geografiya

Qizilqum tabiiy geografik okrugi

Darslar 60–61 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
60

Qizilqum tabiiy geografik okrugi

Darslik: 152-bet
MaqsadQizilqum okrugining o‘rni, relyefi, tuzilishi va foydali qazilmalarini bilish.
Yangi so‘zlar
qum marzasi · sand ridgebarxan · barchan (crescent dune)Turon plitasi · Turan plateqoldiq tog‘ · residual mountain
Tushuntirish

Okrug Qizilqum cho‘lining respublikamizga qarashli qismini egallaydi va asosan ikki daryo — Amudaryo bilan Sirdaryo orasida yotadi. Shimoli-g‘arbda Quyi Amudaryo, janubi-sharqda Zarafshon, sharqda Mirzacho‘l okruglari bilan chegaralanadi; janubi-g‘arbda Turkmaniston, shimoli-sharqda Qozog‘iston bilan davlat chegarasi o‘tadi. Yer yuzasi janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga pasayadi: o‘rtacha 200–300 m, janubi-sharqda 350–400 m, shimoli-g‘arbda 100 m. Eng past joyi Mingbuloq botig‘i (dengiz sathidan 12 m past), eng baland joyi Tomditovdagi Oqtov cho‘qqisi (974 m). Ko‘p qismini qum marzalari, do‘ng qumlar, barxanlar va taqirlar bilan qoplangan qumli tekisliklar egallaydi. Marza va do‘ng qumlar o‘simlik bilan mustahkamlangan, barxanlar kam va ko‘proq Amudaryo bo‘ylarida hamda quduqlar atrofida uchraydi. Markazida Quljuqtov (785 m), Tomditov (974 m), Bo‘kantov (764 m) kabi past tog‘lar bor. Qizilqum Turon plitasida yotadi: asosi paleozoy qattiq jinslari, ustini qum, gil, qumtosh qoplagan; neogengacha Tetis dengizi ostida bo‘lgan. Oltin (Muruntov), uran (Uchquduq), gaz (Gazli), oltingugurt, mis, feruza kabi qazilmalar bor.

Namunalar
Qizilqumda quduq atrofidagi qumlar mol oyoq bosishidan o‘simliksiz qoladi va ko‘chib yuruvchi barxan hosil bo‘lishi mumkin.
Taqir bahorda suvga to‘lib, yozda quriydi va gilli tekis yuza hosil qiladi.
Sinfda faoliyat

«Qum modeli»: patnisga qum solib, shamolni puflab barxanning qanday siljishini kuzating (ko‘zni himoya qiling, kattalar yordamida ishlang).

Mashq
1
Qizilqum qaysi daryolar orasida joylashgan?
2
Qizilqumning eng past va eng baland nuqtalarini ayting.
3
Qizilqumning eng baland nuqtasi 974 m, eng past nuqtasi –12 m. Balandliklar farqi necha metr?
4
Nima uchun Qizilqumda barxanlar kam?