☰ Mundarija · Geografiya

O‘zbekistonning geologiyasi, foydali qazilmalari va iqlimi

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
37

Geologik tuzilishi va yer yuzasining taraqqiyoti

Darslik: 84–86-betlar
MaqsadO‘zbekistonning geologik tuzilishi, yer yuzasi taraqqiyoti, zilzilalari va foydali qazilmalarini bilish.
Yangi so‘zlar
Turon plitasi · Turan plateTyanshan orogeni · Tien Shan orogen (fold belt)tektonik harakatlar · tectonic movementskonlar · deposits
Tushuntirish

O‘zbekiston hududi ikkita katta tektonik tuzilmada joylashgan: Tyanshan orogeni (tog‘li qism) va Turon plitasi (tekislik qismi). Bu tuzilmalar gersin va alp tog‘ hosil bo‘lish davrlarida shakllangan. Paleogen davrida hudud oxirgi marta sayoz (200 m dan chuqur bo‘lmagan) dengiz ostida qolgan, neogenda yangi tektonik harakatlar boshlanib dengiz chekingan, tog‘ tizmalari ko‘tarilgan va ular orasida botiqlar cho‘kib, qalinligi 1000 m dan ortiq cho‘kindi qatlam to‘plangan. Harakatlar hozir ham davom etgani uchun zilzilalar bo‘lib turadi: kuchi ayrim joylarda 8–9 ballgacha yetishi mumkin (1966-yilgi Toshkent va 1976- va 1984-yillardagi Gazli zilzilalari shular jumlasidan). Foydali qazilmalardan neft va gaz Farg‘ona vodiysida (Chimyon, Polvontosh va boshqalar), Qashqadaryo hamda Buxoro viloyatlarida (Sho‘rtan, Muborak), Ustyurtda; ko‘mir Angren (qo‘ng‘ir) va Sharg‘unda (toshko‘mir); mis Olmaliq atrofida (Qalmoqqir), oltin Qizilqumda (Muruntov), fosforit Markaziy Qizilqumda, tuz va kaliy tuzlari Hisor tog‘ tarmoqlarida, shuningdek marmar va qurilish materiallari bor.

Namunalar
Muruntov oltin koni Qizilqumda joylashgan va dunyodagi eng yirik ochiq usulda qazib olinadigan oltin konlaridan biri hisoblanadi.
Toshkent viloyatidagi Qalmoqqir mis koni Olmaliq tog‘-metallurgiya kombinatining asosiy xomashyo manbayi.
Sinfda faoliyat

«Konlar bo‘yicha qidiruv»: yozuvsiz xaritada oltin, mis, gaz, ko‘mir, marmar uchun turli belgilar tanlab, 8 ta konni tegishli viloyatga joylashtiring.

Mashq
1
O‘zbekiston hududi qaysi ikki tektonik tuzilmada joylashgan?
2
Neft va gaz konlari O‘zbekistonning qaysi hududlarida ko‘p?
3
Zilzila kuchi 12 ballik shkalada 9 ballga yetdi. Eng yuqori ballgacha yana necha ball bor?
4
Nima uchun O‘zbekistonda zilzilalar bo‘lib turadi va aholi nima qilishi kerak?