ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Quyi Amudaryo tabiiy geografik okrugi

Darslar 62–63 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
62

Quyi Amudaryo tabiiy geografik okrugi

Darslik: 157–158-betlar
MaqsadQuyi Amudaryo okrugining o‘rni, delta relyefi va qazilmalarini bilish.
Yangi so‘zlar
delta · deltatarmoqlanib oqish · braiding (splitting into channels)Tuyamo‘yin tangligi · Tuyamuyun gorgeOrolqum · Aralkum
Tushuntirish

Quyi Amudaryo okrugi — Amudaryo qadimda va hozir hosil qilgan deltalar hududi. U g‘arbda Ustyurt, janubi-g‘arbda Turkmaniston, sharqda Qizilqum, shimolda Orol okruglari bilan chegaradosh; maydoni taxminan 50 ming km². Okrug janubi-sharqdagi To‘yamo‘yin tangligidan Orolgacha taxminan 400 km cho‘zilgan: janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga kengayib, pasayib boradi. To‘yamo‘yin tangligidan keyin kengligi 10–12 km, balandligi taxminan 150 m; so‘ngra qadimiy delta boshlanib 75–80 km gacha kengayadi, Taxiatoshdan shimoli-g‘arbda hozirgi delta 140–150 km gacha kengayib, 60–95 m gacha pasayadi. Yer yuzasi tekis bo‘lgani uchun Amudaryo ilonizi oqib, tarmoqlangan va ko‘plab o‘zan qoldirgan: o‘ng qirg‘oqdan Orolga qarab Qora O‘zak, Shertanboy, Kindiksoy; chap qirg‘oqdan Sariqamishga qarab Ko‘hnadaryo, Daryoliq, Davdan. O‘zanlar orasida Quyonchiq, Qoratov, Jumirtov, Barlitov kabi 60–80 m li tepalik va qoldiq tog‘lar bor. Asosi bo‘r jinslari, ustini paleogen, neogen va to‘rtlamchi alluviy yotqiziqlar (gil, qumoq, qum) qoplagan. Qazilmalar: turli tuzlar, qurilish materiallari, Sulton Uvays tog‘ida marmar va temir. Orol dengizi qurib borgani uchun delta atrofida shamolda tuz-qum ko‘chadigan Orolqum cho‘li hosil bo‘ldi.

QismKengligiBalandligi
To‘yamo‘yin darasidan keyin10–12 km≈150 m
qadimgi delta75–80 km—
hozirgi delta (Taxiatoshdan keyin)140–150 km60–95 m
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloq har yili sug‘orish ariqining suv sekinlashadigan joyidan loyqani tozalaydi. Bola qonuniyatni ko‘radi: oqim sekinlashgan joyda suv olib kelgan loyqani cho‘ktiradi.

Kim ishlatadi

Gidrologlar daryo cho‘kindilarini o‘lchaydi, suv muhandislari kanallarni loyqadan tozalash vaqtini belgilaydi, geologlar qatlamlarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir osh qoshiq tuproq yoki qumni idish yoki stakan suvga aralashtirib, qoldiring va qaysi zarralar birinchi cho‘kishini yozing. Ichmang.

Namunalar
Delta tekis bo‘lgani uchun daryo to‘g‘ri oqmay, shoxlarga bo‘linadi va yil sayin o‘zanini o‘zgartiradi.
Quyonchiq tepaligi qadimiy o‘zanlar orasida 60–80 m ko‘tarilib turuvchi qoldiq tog‘ misolidir.
Sinfda faoliyat

«Delta chizmasi»: Amudaryo deltasini o‘rta qismidan 3 ta shoxga bo‘lib chizing, o‘ngga Orol, chapga Sariqamish tomon yo‘nalgan o‘zanlarni belgilang.

Mashq
1
Quyi Amudaryo okrugi qaysi daryo deltasini o‘z ichiga oladi?
2
Delta nima uchun tarmoqlanib oqadi?
3
Okrug uzunligi taxminan 400 km. Agar 130 km qadimiy delta bo‘lsa, qolgan qismi necha km?
4
Quyi Amudaryoda qanday cho‘kindi jinslar ustun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUlug‘bek kechasi: kvadrant qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →