Quyi Amudaryo tabiiy geografik okrugi
Quyi Amudaryo okrugi — Amudaryo qadimda va hozir hosil qilgan deltalar hududi. U g‘arbda Ustyurt, janubi-g‘arbda Turkmaniston, sharqda Qizilqum, shimolda Orol okruglari bilan chegaradosh; maydoni taxminan 50 ming km². Okrug janubi-sharqdagi To‘yamo‘yin tangligidan Orolgacha taxminan 400 km cho‘zilgan: janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga kengayib, pasayib boradi. To‘yamo‘yin tangligidan keyin kengligi 10–12 km, balandligi taxminan 150 m; so‘ngra qadimiy delta boshlanib 75–80 km gacha kengayadi, Taxiatoshdan shimoli-g‘arbda hozirgi delta 140–150 km gacha kengayib, 60–95 m gacha pasayadi. Yer yuzasi tekis bo‘lgani uchun Amudaryo ilonizi oqib, tarmoqlangan va ko‘plab o‘zan qoldirgan: o‘ng qirg‘oqdan Orolga qarab Qora O‘zak, Shertanboy, Kindiksoy; chap qirg‘oqdan Sariqamishga qarab Ko‘hnadaryo, Daryoliq, Davdan. O‘zanlar orasida Quyonchiq, Qoratov, Jumirtov, Barlitov kabi 60–80 m li tepalik va qoldiq tog‘lar bor. Asosi bo‘r jinslari, ustini paleogen, neogen va to‘rtlamchi alluviy yotqiziqlar (gil, qumoq, qum) qoplagan. Qazilmalar: turli tuzlar, qurilish materiallari, Sulton Uvays tog‘ida marmar va temir. Orol dengizi qurib borgani uchun delta atrofida shamolda tuz-qum ko‘chadigan Orolqum cho‘li hosil bo‘ldi.
| Qism | Kengligi | Balandligi |
|---|---|---|
| To‘yamo‘yin darasidan keyin | 10–12 km | ≈150 m |
| qadimgi delta | 75–80 km | — |
| hozirgi delta (Taxiatoshdan keyin) | 140–150 km | 60–95 m |
Qishloq har yili sug‘orish ariqining suv sekinlashadigan joyidan loyqani tozalaydi. Bola qonuniyatni ko‘radi: oqim sekinlashgan joyda suv olib kelgan loyqani cho‘ktiradi.
Gidrologlar daryo cho‘kindilarini o‘lchaydi, suv muhandislari kanallarni loyqadan tozalash vaqtini belgilaydi, geologlar qatlamlarni o‘rganadi.
Bir osh qoshiq tuproq yoki qumni idish yoki stakan suvga aralashtirib, qoldiring va qaysi zarralar birinchi cho‘kishini yozing. Ichmang.
«Delta chizmasi»: Amudaryo deltasini o‘rta qismidan 3 ta shoxga bo‘lib chizing, o‘ngga Orol, chapga Sariqamish tomon yo‘nalgan o‘zanlarni belgilang.