☰ Mundarija · Geografiya

Xaritalar turlari va topografik xaritalar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
7

Xaritalarning turlari va ulardan foydalanish

Darslik: 18–19-betlar
MaqsadXarita va atlas turlarini farqlash hamda xaritada masofani masshtab bo‘yicha aniqlash.
Yangi so‘zlar
umumiy geografik xarita · general geographic mapmavzuli xarita · thematic mapatlas · atlasmayda masshtabli xarita · small-scale map
Tushuntirish

Xaritalar masshtabiga ko‘ra yirik masshtabli (1 : 10 000 dan 1 : 200 000 gacha), o‘rta masshtabli (1 : 200 000 dan 1 : 1 000 000 gacha) va mayda masshtabli (1 : 1 000 000 dan kichik) bo‘ladi. Mazmuniga ko‘ra ular umumiy geografik va mavzuli xaritalarga bo‘linadi: umumiy geografik xaritada relyef, daryo, ko‘l, aholi punktlari, yo‘llar va chegaralar bir xil aniqlikda beriladi; mavzuli xarita esa bitta mavzuni, masalan iqlim, tuproq yoki foydali qazilmalarni tasvirlaydi. Vazifasiga ko‘ra xaritalar ilmiy, o‘quv, sayohat va boshqa turlarga bo‘linadi. Atlas — yagona dastur asosida tuzilgan va bir-birini to‘ldiradigan xaritalar to‘plami. Xaritada masofani topish uchun avval 1 sm joyda necha km ekanini masshtabdan aniqlaymiz, so‘ng ikki nuqta orasidagi masofani santimetrda o‘lchaymiz va ikkala sonni ko‘paytiramiz.

Namunalar
Masshtab 1 : 1 000 000 bo‘lsa, 1 sm joyda 10 km ga teng; ikki shahar orasi xaritada 6 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 6 × 10 = 60 km.
Iqlim xaritasi, tuproq xaritasi va foydali qazilmalar xaritasi mavzuli xaritalardir, topografik xarita esa umumiy geografik xaritadir.
Sinfda faoliyat

«Masofa ustasi»: har guruh atlasdan ikki shaharni tanlaydi, ularning oralig‘ini chizg‘ich va masshtab bilan hisoblaydi; natijalarni solishtiring.

Mashq
1
Xaritalar masshtabiga ko‘ra qanday turlarga bo‘linadi?
2
Iqlim xaritasi qaysi guruhga kiradi?
3
Xarita masshtabi: 1 sm = 50 km. Ikki nuqta orasi 6 sm. Haqiqiy masofa necha km?
4
Nima uchun maktab atlasi xaritalari bir-biriga muvofiq bo‘lishi kerak? Fikr bildiring.