Darslar 20–21 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
20
O‘rta Osiyo suvlari haqida umumiy tushuncha
Darslik: 48–49-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo suvlarining notekis taqsimlanishi va tog‘larning suv to‘plovchi roli sababini tushuntirish.
O‘lkada daryo va soylar hududga bir tekis tarqalmagan. O‘lka maydonining taxminan 70 foizini egallagan tekisliklarda daryolar juda kam, tog‘ va tog‘oldi hududlarida esa daryo tarmog‘i keng. Qizilqum, Ustyurt va Orolbo‘yi kabi tekisliklarga yiliga atigi 100 mm atrofida yog‘in tushadi, o‘lkaning katta qismida yog‘in 300 mm dan oshmaydi, yozda esa havo juda issiq bo‘lgani uchun yog‘in tez bug‘lanib ketadi. Tog‘larda esa yog‘in ko‘p, harorat past bo‘lgani uchun bug‘lanish kam; baland tog‘larda qor va muzliklar suvni to‘playdi. Qiya yonbag‘irlardan oqib tushgan suv daryolarni hosil qiladi va ular tekisliklarga chiqadi. Shu sababli tog‘lar — suv to‘planadigan joy, tekisliklar esa shu suvni sarflaydigan va bug‘latadigan joy: bu O‘rta Osiyoning eng muhim gidrologik xususiyatidir.
Namunalar
Zarafshon daryosi Zarafshon muzligi va Fandaryo kabi irmoqlarning muz-qor suvlaridan to‘yinadi, lekin Samarqand va Buxoro vohalarida sug‘orishga sarflanib, quyi oqimda ancha kamayadi.
Qizilqumda yiliga 100 mm yog‘in tushsa-yu, 1000 mm gacha suv bug‘lanishi mumkin bo‘lgani uchun, u yerda doimiy daryo shakllanmaydi.
Sinfda faoliyat
«Suv yo‘li»: sinf atlasda Pomir yoki Tyanshan tog‘idan boshlanib, cho‘lda tugaydigan bitta daryoni birgalikda chizadi (ko‘k qalam): manba, irmoqlar, sug‘orish joylari, quyilish joyi.
Mashq
1
Nima uchun tekisliklarda daryolar kam?
Yog‘in oz va issiqda tez bug‘lanadi, doimiy suv manbai yo‘q.
2
O‘rta Osiyoning eng muhim gidrologik xususiyati nima?
Tog‘lar suv to‘playdi, tekisliklar uni sarflaydi va bug‘latadi.
3
Tekisliklar o‘lka maydonining 70 foizi bo‘lsa, tog‘lar va tog‘oldi taxminan necha foiz?
30
4
Nega tekislikdagi daryo uzoqqa oqqan sari suvi kamayadi? Sabablarini ayting.
Suv sug‘orishga sarflanadi, bug‘lanadi va yerga shimiladi; irmoqlar esa qo‘shilmaydi.