☰ Mundarija · Geografiya

Tabiat zonalari va tabiiy geografik rayonlashtirish

Darslar 30–31 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
30

Tabiat zonalari

Darslik: 67–69-betlar
MaqsadO‘rta Osiyoning tekislik tabiat zonalari va tog‘ balandlik mintaqalarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
tabiat zonasi · natural zonesubtropik cho‘llar · subtropical desertsbalandlik mintaqalari · altitudinal beltsnival mintaqa · nival (snow and ice) belt
Tushuntirish

Quyosh radiatsiyasi shimoldan janubga ortib borgani uchun O‘rta Osiyoda iqlim va tabiat zonalari kenglik bo‘yicha almashinadi. O‘rta Osiyo ikki iqlim mintaqasiga to‘g‘ri keladi: mo‘tadil mintaqaning janubiy chekkasi va subtropik mintaqaning quruq shimoliy qismi. Mo‘tadil mintaqada dasht, chalacho‘l va cho‘l zonalari bor: dasht zonasi (Qozog‘iston past tog‘larining shimoli) deyarli to‘liq haydalgan, chalacho‘lda kashtan tuproqlar va burgan, qora shuvoq o‘sadi, cho‘l zonasi esa Turon tekisligini egallaydi. Subtropik mintaqada, asosan Turkman-Xuroson tog‘lari va Atrek vodiysida, quruq subtropik zona joylashgan. Tog‘larda balandlik mintaqalari cho‘ldan boshlanib shunday almashadi: cho‘l, chalacho‘l (adir, taxminan 500–1200 m), dasht (1200–2000 m), o‘rmon-dasht va o‘rmon (2000–2700 m), subalp va alp o‘tloqlari (2700 m dan yuqori) va nival mintaqa — doimiy qor va muz.

Namunalar
Qoraqum cho‘li tekislikda, Turon pasttekisligining cho‘l zonasida joylashgan, Hisor tog‘lari esa o‘z etagida adir, balandroqda o‘rmon va yuqorida yaylov mintaqalariga ega.
Shimoliy Qozog‘istondan janubga qarab yurganda dasht, chalacho‘l, cho‘l zonalari ketma-ket almashadi — bu kenglik zonalarining namunasidir.
Sinfda faoliyat

«Zonalar yo‘li»: devorga uzun qog‘oz yopishtirib, janubdan shimolga zonalar chizig‘ini (cho‘l — chalacho‘l — dasht) chizing; har zonaga tuproq, o‘simlik va hayvon kartochkalarini joylang.

Mashq
1
O‘rta Osiyoda qaysi tabiat zonalari tekislikda joylashgan?
2
Cho‘l zonasining asosiy o‘simliklari va hayvonlari qaysilar?
3
O‘rmon-dasht mintaqasi 2000 dan 2700 m gacha. Uning balandlik kengligi necha metr?
4
Nega dasht zonasi deyarli saqlanmagan? Sababini tushuntiring.