ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Topografik xaritalardan foydalanish, vaqt hisobi va amaliy mashg‘ulot

Darslar 9–11 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
10

Vaqt o‘lchovi. Soat mintaqalari. Taqvimlar

Darslik: 26–29-betlar
MaqsadVaqt o‘lchovi, soat mintaqalari va taqvimlarni bilish.
Yangi so‘zlar
mahalliy vaqt · local timesoat mintaqasi · time zonesana o‘zgarishi chizig‘i · International Date Linetaqvim · calendar
Tushuntirish

Vaqt hisobi Yerning o‘z o‘qi atrofida va Quyosh atrofida aylanishiga asoslanadi. Yer o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa 24 soatda bir marta aylanadi, shuning uchun 360° : 24 = 15° uzunlik farqi bir soat vaqt farqiga teng. Bir meridianning hamma nuqtasida vaqt bir xil bo‘lib, uni mahalliy vaqt deyiladi; qulaylik uchun Yer 24 ta soat mintaqasiga bo‘lingan va mintaqa ichida bir xil vaqt qabul qilingan. Hozir O‘zbekistonning butun hududida yagona UTC+5 vaqti ishlatiladi (darslikda bu IV mintaqa deb yuritiladi, chunki soat mintaqalarining eski raqamlanishi ishlatilgan). 180° meridian bo‘ylab sana o‘zgarishi chizig‘i o‘tadi: undan g‘arbda yangi sana, sharqida kechagi sana bo‘ladi. Taqvim — uzoq vaqtni hisoblash tizimi: dunyo bo‘yicha Grigoriy taqvimi (12 oy, fevral kabisa yilida 29 kun), shuningdek, 21-martdan boshlanadigan hijriy-shamsiy va Oy harakatiga asoslangan hijriy-qamariy taqvim (yil 354 kun) bor.

024681095430TokioToshkentDubayMoskvaLondon (qish)UTC
Nφ06121824kunduzgi vaqt (soat)

21-mart · Quyosh tepada: kenglik 0°

Tush paytida Quyosh balandligi = 90° − |φ − 0°| = 49°

Kun uzunligi: 12 soat 0 daq

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola uzoq mamlakatdagi qarindosh yoki do‘st bilan video qo‘ng‘iroq qilmoqchi. Ular orasida bir necha soat farq bor, shuning uchun u qaysi vaqtda u yerda tong yoki kech ekanini oldindan hisoblaydi.

Kim ishlatadi

Xalqaro reys dispetcherlari va uchuvchilar vaqt mintaqalarini hisobga oladi, jurnalistlar jonli efirni belgilaydi, savdogarlar uzoq hamkorlar bilan uchrashuv vaqtini kelishadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tasavvur qiling, siz bilan boshqa vaqt mintaqasidagi do‘stingiz o‘rtasida uch soat farq bor. Maktab tugashi va uning uyg‘onish vaqtini daftarga yozing.

Namunalar
ƒFormula
12:00 + (9 − 5) = 16:00
Tokio Toshkentdan sharqda, vaqti oldinda
Toshkentda soat 12:00 bo‘lsa, UTC+9 hududida joylashgan Tokioda soat 16:00 (9 − 5 = 4 soat sharqda ilgari).
ƒFormula
18:00 − (5 − 3) = 16:00
Moskva g‘arbda, vaqti orqada
Toshkent UTC+5, Moskva UTC+3: Toshkentda 18:00 bo‘lganda Moskvada 16:00 bo‘ladi, chunki g‘arbdagi joyda vaqt orqada.
Sinfda faoliyat

«Dunyo soatlari»: sinf devoriga 5 ta shaharning (Toshkent, London, Dubay, Pekin, Tokio) vaqt mintaqasi yozilgan kartochkalarni osing. Toshkentda soat qanday bo‘lganda boshqa shaharlarda soat necha ekanini jadvalga yozing.

Mashq
1
Nega har 15° uzunlik farqi 1 soat vaqt farqiga teng?
2
Toshkentda soat 09:00 (UTC+5). Dubayda (UTC+4) soat nechchi?
3
Ikki shahar uzunligi 45° ga farq qiladi. Ular orasidagi vaqt farqi necha soat?
4
Hijriy-qamariy yil 354 kun, grigoriy yil 365 kun. Ular orasidagi farq nima uchun muhim va necha kun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTosh qatlamlarini o‘qishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →