☰ Mundarija · Geografiya

Yil fasllari, iqlim resurslari va daryolar

Darslar 39–40 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
39

Yil fasllari va iqlim resurslari

Darslik: 90–91-betlar
MaqsadO‘zbekistonda yil fasllarining o‘ziga xosligini va iqlim resurslarining ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
chilla · chilla (40 coldest or hottest days)iqlim resurslari · climate resourcesgelioresurs (quyosh energiyasi) · solar resourcessutkalik harorat · daily temperature
Tushuntirish

O‘zbekistonda fasl almashinuvi kalendar sanasiga emas, havoning o‘rtacha sutkalik haroratiga bog‘liq: harorat +5°C chegarasidan yuqoriga o‘tsa — bahor, +20°C dan yuqoriga o‘tsa — yoz boshlanadi; aksincha, +20°C dan pastga tushsa — kuz, +5°C dan pastga tushsa — qish keladi. Shu sababli bahor fevraldan, yoz esa mayning oxiridan boshlanib, taxminan besh oy davom etadi, haqiqiy kuz esa oktabrdan keladi. Qishda ob-havo tez o‘zgaradi; eng sovuq 40 kun «qish chillasi» (25-dekabrdan 5-fevralgacha), eng issiq 40 kun «yoz chillasi» (25-iyundan 5-avgustgacha) deb ataladi. Bahorda yillik yog‘inning taxminan 40 foizi yog‘adi, ba’zan jala bo‘lib tog‘ etaklarida sel keltiradi; 21-mart — kun bilan tun tenglashgan Navro‘z. Iqlim resurslari: 225–266 kun sovuq bo‘lmaydi, +10°C dan yuqori haroratlar yig‘indisi 4500–5900°C, quyosh yiliga 2500–3000 soat porlaydi. Bu ingichka tolali paxta, qovun, tarvuz, uzum, meva yetishtirishga, shuningdek quyosh va shamol energiyasidan foydalanishga imkon beradi.

Namunalar
Fevral oxirida Toshkentda o‘rtacha sutkalik harorat +5°C dan oshsa, olma va o‘rik kurtaklari bo‘rtib, haqiqiy bahor boshlangan hisoblanadi.
Yozgi chilla davrida kunduzi tashqarida ishlash zararli: bu vaqtda dalada ish soat 11 gacha va 17 dan keyin olib boriladi.
Sinfda faoliyat

«Fasl taqvimi»: o‘z shahringiz uchun 12 oyli diagramma tuzing: har oyga +5°C va +20°C chizig‘ini qo‘yib, fasllar boshlanishini aniqlang. Ma’lumot atlas yoki ob-havo ma’lumotnomasidan olinadi.

Mashq
1
O‘zbekistonda fasllar qanday belgilanadi?
2
Yozgi va qishki chilla qachon boshlanib tugaydi?
3
Qishki chilla 25-dekabrdan 5-fevralgacha 40 kun deyilgan. Dekabrda 7 kun (25–31), yanvarda 31 kun, fevralda 5 kun: jami nechta?
4
Quyosh energiyasidan foydalanish O‘zbekiston uchun nima uchun qulay?