ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Yil fasllari, iqlim resurslari va daryolar

Darslar 39–40 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
39

Yil fasllari va iqlim resurslari

Darslik: 90–91-betlar
MaqsadO‘zbekistonda yil fasllarining o‘ziga xosligini va iqlim resurslarining ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
chilla · chilla (40 coldest or hottest days)iqlim resurslari · climate resourcesgelioresurs (quyosh energiyasi) · solar resourcessutkalik harorat · daily temperature
Tushuntirish

O‘zbekistonda fasl almashinuvi kalendar sanasiga emas, havoning o‘rtacha sutkalik haroratiga bog‘liq: harorat +5°C chegarasidan yuqoriga o‘tsa — bahor, +20°C dan yuqoriga o‘tsa — yoz boshlanadi; aksincha, +20°C dan pastga tushsa — kuz, +5°C dan pastga tushsa — qish keladi. Shu sababli bahor fevraldan, yoz esa mayning oxiridan boshlanib, taxminan besh oy davom etadi, haqiqiy kuz esa oktabrdan keladi. Qishda ob-havo tez o‘zgaradi; eng sovuq 40 kun «qish chillasi» (25-dekabrdan 5-fevralgacha), eng issiq 40 kun «yoz chillasi» (25-iyundan 5-avgustgacha) deb ataladi. Bahorda yillik yog‘inning taxminan 40 foizi yog‘adi, ba’zan jala bo‘lib tog‘ etaklarida sel keltiradi; 21-mart — kun bilan tun tenglashgan Navro‘z. Iqlim resurslari: 225–266 kun sovuq bo‘lmaydi, +10°C dan yuqori haroratlar yig‘indisi 4500–5900°C, quyosh yiliga 2500–3000 soat porlaydi. Bu ingichka tolali paxta, qovun, tarvuz, uzum, meva yetishtirishga, shuningdek quyosh va shamol energiyasidan foydalanishga imkon beradi.

FaslBoshlanishi (o‘rtacha sutkalik harorat)
bahor+5 °C dan oshganda
yoz+20 °C dan oshganda
kuz+20 °C dan pasayganda
qish+5 °C dan pasayganda
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi yillari o‘rik gullari taqvimdagi sanadan oldin ochiladi. Bola mavsum sanaga emas, havo haroratiga qarab boshlanishini biladi, shuning uchun bahor qachon kelganini tabiat belgilaridan ham ko‘ra oladi.

Kim ishlatadi

Dehqonlar va bog‘bonlar ish rejasini haroratga qarab tuzadi, quyosh batareyalari bilan ishlovchi mutaxassislar iqlim resurslarini baholaydi, ob-havo xizmati mavsumlarni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch kun davomida hovli yoki ko‘chadagi daraxtlarni kuzatib, kurtak yoki barglarda o‘zgarish bor-yo‘qligini yozing.

Namunalar
Fevral oxirida Toshkentda o‘rtacha sutkalik harorat +5°C dan oshsa, olma va o‘rik kurtaklari bo‘rtib, haqiqiy bahor boshlangan hisoblanadi.
✓Maslahat
Yozgi chilla paytida dala ishlarini soat 11 gacha va 17 dan keyin bajaring.
Yozgi chilla davrida kunduzi tashqarida ishlash zararli: bu vaqtda dalada ish soat 11 gacha va 17 dan keyin olib boriladi.
Sinfda faoliyat

«Fasl taqvimi»: o‘z shahringiz uchun 12 oyli diagramma tuzing: har oyga +5°C va +20°C chizig‘ini qo‘yib, fasllar boshlanishini aniqlang. Ma’lumot atlas yoki ob-havo ma’lumotnomasidan olinadi.

Mashq
1
O‘zbekistonda fasllar qanday belgilanadi?
2
Yozgi va qishki chilla qachon boshlanib tugaydi?
3
Qishki chilla 25-dekabrdan 5-fevralgacha 40 kun deyilgan. Dekabrda 7 kun (25–31), yanvarda 31 kun, fevralda 5 kun: jami nechta?
4
Quyosh energiyasidan foydalanish O‘zbekiston uchun nima uchun qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi daryoni ko‘rish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →