Darslar 26–27 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
26
O‘rta Osiyo o‘simliklari
Darslik: 60-bet
MaqsadO‘rta Osiyo o‘simlik qoplamining umumiy xususiyatlarini va uning relyef hamda iqlimga bog‘liqligini bilish.
O‘rta Osiyoda taxminan 9000 tur o‘simlik bor, ularning 8000 dan ortig‘i tog‘larda o‘sadi, tekisliklarda esa turlar kam (taxminan 1000). O‘simlik qoplami iqlim, tuproq va relyefga bevosita bog‘liq, shu sababli o‘lkaning tabiiy komplekslarini bir-biridan eng yaxshi ajratib turadigan komponent aynan o‘simliklardir. Shimoldagi tekisliklarda dasht (taxminan 52° shimoliy kenglikdan shimolda) va chalacho‘l (taxminan 48°–52°) zonalari, ularning janubida cho‘llar joylashgan. Dasht zonasida qora va to‘q kashtan tuproqlar ustida boshoqli o‘tlar (betaga, yaltirbosh, qo‘ng‘irbosh), toshloq quruqroq yerlarda esa shuvoq o‘sadi. Chalacho‘lda dasht va cho‘l o‘simliklari aralash o‘sadi: shuvoq, izen, burgan, ko‘kpek. Barcha tog‘larda uchta balandlik mintaqasi — adir (tog‘oldi), tog‘ va yaylov — takrorlanadi va o‘simliklar mintaqadan mintaqaga o‘zgaradi.
Namunalar
Dasht zonasi hozir deyarli to‘liq haydalib, bug‘doy ekinzorlariga aylantirilgan, shuning uchun tabiiy dasht o‘simliklari faqat qo‘riqxonalarda saqlangan.
Tog‘ etagidan cho‘qqiga ko‘tarilganda o‘simliklar ketma-ket: efemerlar, pista-bodom butazorlari, yong‘oq-archa o‘rmonlari, alp o‘tloqlari bo‘lib o‘zgaradi.
Sinfda faoliyat
«O‘simlik zinapoyasi»: katta qog‘ozga tog‘ siluetini chizing va balandlik bo‘yicha o‘simlik mintaqalarini (adir, tog‘, yaylov) har xil rangda bo‘yab, har biriga 2 tadan o‘simlik nomi yozing.
Mashq
1
O‘rta Osiyoda qancha tur o‘simlik bor va ularning ko‘pi qayerda o‘sadi?
Taxminan 9000 tur; ko‘pi tog‘larda.
2
Dasht va chalacho‘l o‘simliklari qanday farq qiladi?
Dashtda boshoqli o‘tlar ustun, chalacho‘lda dasht va cho‘l o‘simliklari aralash, shuvoq va burgan ko‘p.
3
9000 turning 8000 tasi tog‘larda o‘ssa, tekisliklarda va boshqa joyda necha tur qoladi?
1000
4
Nima uchun o‘simliklar tabiiy komplekslarni ajratishda asosiy belgi hisoblanadi?
Chunki o‘simlik iqlim, tuproq va suv sharoitiga bevosita bog‘liq va tashqaridan yaqqol ko‘rinadi.