☰ Mundarija · Geografiya

Orol tabiiy geografik okrugi

Darslar 66 · 1 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
66

Orol tabiiy geografik okrugi

Darslik: 165–168-betlar
MaqsadOrol okrugining paydo bo‘lishi, Orol dengizining qurishi sabablari, oqibatlari va hozirgi holatini bilish.
Yangi so‘zlar
Orol cho‘kmasi · Aral basin (depression)Orolqum · Aralkumtuz-chang bo‘roni · salt-dust stormfitomelioratsiya · phyto-melioration (planting to fix soil)
Tushuntirish

Orol okrugi Turon tekisligining markaziy qismida, Ustyurt va Qizilqum okruglari orasida joylashgan; shimolda Qozog‘iston, janubda Quyi Amudaryo bilan chegaradosh. Orol dengizining cho‘kmasi tektonik harakatlar natijasida paydo bo‘lgan va Amudaryo hamda Sirdaryo suvi bilan to‘lgan; ming yillar davomida sathi tabiiy sabablardan goh ko‘tarilib, goh pasaygan. 1960-yillardan boshlab sug‘oriladigan yerlar, suv omborlari, shaharlar va aholi ko‘paygani sababli ikkala daryo Orolga yil sayin kam suv quydi, ko‘l yuzasidan bug‘lanish esa davom etdi, natijada dengiz sathi keskin pasaydi va deyarli bir-biridan ajralgan qismlarga bo‘lindi. Hozirgi holat: Sharqiy (janubiy) havza 2010-yillarda deyarli butunlay qurib bo‘ldi, G‘arbiy havzaning ozgina qismi qoldi; Shimoliy (Kichik) Orol esa Qozog‘istonda 2005-yilda qurilgan Ko‘karal to‘g‘oni tufayli qisman tiklandi. Dengiz o‘rnida tuz, qum va sho‘rxoklardan iborat yangi Orolqum cho‘li paydo bo‘ldi. Shamol undan tuz va chang olib ketadi, bu ekinlar, o‘tloqlar va odamlar salomatligiga zarar yetkazadi hamda iqlimni keskinlashtiradi: qish sovuqroq, yoz issiqroq bo‘ldi. Kurashish yo‘llari: qurigan tubda saksovul, juzg‘un va boshqa o‘simliklar ekish (fitomelioratsiya), suvni tejash va tomchilatib sug‘orish, qumni to‘suvchi to‘siqlar, xalqaro hamkorlik. Orol tubida neft, gaz, osh tuzi qazilmalari, shifobaxsh balchiq va yaylov imkoniyatlari ham bor.

Namunalar
Mo‘ynoq oldin dengiz porti bo‘lgan, hozir uning qirg‘og‘i yuzlab kilometr uzoqda; port o‘rnida kemalar qoldiqlari turadi.
Qurigan Orol tubiga saksovul ekilsa, ildizlar qumni ushlab, shamol bilan changning ko‘tarilishini kamaytiradi.
Sinfda faoliyat

«Orol tarixi»: vaqt chizig‘ida 1960, 2005 va 2010-yillar voqealarini belgilab, har bir davr uchun bittadan rasm yoki xarita eskizini chizing. Qurigan tub tuzli bo‘lgani uchun haqiqiy sayohatda faqat tajribali kattalar bilan boring.

Mashq
1
Orol dengizi nima uchun qurib bordi?
2
Orolqum nima?
3
Ko‘karal to‘g‘oni 2005-yilda qurilgan. 2025-yilgacha necha yil o‘tdi?
4
Orolning qurishi atrofdagi iqlimga qanday ta’sir qildi?