☰ Mundarija · Geografiya

Kichik o‘lkalar, ekologik muammolar va I bo‘lim takrorlash

Darslar 32–34 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
32

O‘rta Osiyoning kichik o‘lkalari va tabiiy rayonlari

Darslik: 74–75-betlar
MaqsadTuron va Qozog‘iston kichik o‘lkalaridagi tog‘li va tekislik tabiiy rayonlar guruhlarini nomlash va joylashtirish.
Yangi so‘zlar
tabiiy rayonlar guruhi · group of natural districtstog‘li rayonlar · mountain districtstekislik rayonlari · plain districtsUstyurt · Ustyurt
Tushuntirish

Turon kichik o‘lkasi G‘arbda Kaspiy bo‘yidan sharqda Farg‘ona tizmasigacha, janubda taxminan 34° shimoliy kenglikkacha cho‘zilgan ulkan hudud. Uning shimoli-g‘arbiy yarmi dengiz sathidan 200 m gacha bo‘lgan pasttekislik, janubi-sharqda Hindukushda yer yuzasi taxminan 7700 m gacha ko‘tariladi. Bu kichik o‘lkaning tog‘li guruhini to‘rt rayon tashkil etadi: G‘arbiy va Janubiy Tyanshan, Pomir-Badaxshon va janubdagi yosh tog‘lar. Tekislik guruhini esa ikki katta cho‘l — Qoraqum va Qizilqum, Kaspiy bo‘yi va Xorazm (Quyi Amudaryo) tekisliklari, Badxiz-Qorabel qirlari, tog‘ etagi va tog‘lar orasidagi vodiylar (Mirzacho‘l, Farg‘ona, Zarafshon, Qashqadaryo) hamda Yuqori Amudaryo vodiysi tashkil etadi. Qozog‘iston kichik o‘lkasida tog‘li guruhni Sharqiy Qozog‘iston tog‘lari, Shimoliy va Markaziy Tyanshan hamda Qozog‘iston past tog‘lari, tekislik guruhini esa Ustyurt platosi va Mang‘ishloq, To‘rg‘ay supasimon o‘lkasi, Orolbo‘yi qumli cho‘llari va Janubiy Qozog‘iston cho‘llari tashkil etadi.

Namunalar
Toshkent va Samarqand viloyatlari tekislik guruhidagi tog‘oldi va tog‘ oralig‘i tekisliklarida, ya’ni Turon kichik o‘lkasining vohalarida joylashgan.
Ustyurt platosi Qozog‘iston kichik o‘lkasiga kiradi, chunki unda yoz Turon cho‘llaridagiday jazirama emas, qish esa ancha sovuq.
Sinfda faoliyat

«Rayonlar bingosi»: atlasdagi har bir rayon nomi alohida varaqda; o‘qituvchi tavsif o‘qiydi («ikki daryo oralig‘idagi qumli cho‘l...»), o‘quvchilar varaqni ko‘taradi.

Mashq
1
Turon kichik o‘lkasining tog‘li rayonlar guruhiga qaysi tog‘lar kiradi?
2
Mirzacho‘l, Farg‘ona va Zarafshon qaysi guruhga kiradi?
3
Turon kichik o‘lkasining shimoli-g‘arbiy yarmi 200 m gacha pasttekislik. Pasttekislikdan 7700 m gacha ko‘tarilishda balandlik farqi taxminan necha metr?
4
Ustyurt nega Qozog‘iston kichik o‘lkasiga qo‘shilgan? Tushuntiring.