ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Adir, tog‘ va yaylov o‘simliklari; hayvonot dunyosi

Darslar 28–29 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
28

Adir, tog‘ va yaylov o‘simliklari

Darslik: 62–63-betlar
MaqsadAdir, tog‘ va yaylov mintaqalari o‘simliklarini ularning balandligi va iqlimi bilan bog‘lab bilish.
Yangi so‘zlar
adir · foothill zone (adyr)o‘rmon-buta o‘simliklari · forest and shrub vegetationsubalp o‘tloqlari · subalpine meadowsalp o‘tloqlari · alpine meadows
Tushuntirish

Adirlar — cho‘l bilan tog‘lar o‘rtasidagi oraliq zona, dengiz sathidan taxminan 500–700 dan 1200–1600 m gacha bo‘lgan tog‘oldi qirlari. Ularda bahorda tez rivojlanadigan rang, qo‘ng‘irbosh kabi o‘tlar, bug‘doyiq va qizil shuvoq ko‘p, toshloq joylarda esa pista, bodom kabi butalar o‘sadi. Tog‘ mintaqasi taxminan 1200–1500 dan 2800–3000 m gacha; u adirdan salqinroq (iyulda o‘rtacha harorat 17–19°C dan oshmaydi) va namroq (600–800, ayrim joylarda 1000 mm gacha yog‘in). Quyi qismida tog‘-dasht o‘tlari va na’matakzorlar, yuqoriroqda archa, zarang, yong‘oq, yovvoyi olma va olcha o‘rmonlari uchraydi; Shimoliy Tyanshanda 2000–2800 m da qoraqarag‘ayli ignabargli o‘rmonlar bor. Taxminan 2700–2800 m dan baland joylarni tog‘ yaylovlari — subalp va alp o‘tloqlari egallaydi: bu yerda yoz qisqa va salqin, qish sovuq va qorli, o‘tlar past bo‘yli, lekin gullari rang-barang.

MintaqaBalandlikO‘simliklar
adirtaxminan 500–700 dan 1200–1600 m gachaqo‘ng‘irbosh, rang, pista, bodom
tog‘ mintaqasitaxminan 1200–1500 dan 2800–3000 m gachaarcha, zarang, yong‘oq, yovvoyi olma, o‘rmonlar
yaylovtaxminan 2700–2800 m dan yuqorisubalp va alp o‘tloqlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf bahorda adirga sayr qiladi va pastroqdagi o‘tlar gullagan bo‘lsa-da, yuqoridagi yaylovlar hali qor ostida yoki yashil emasligini ko‘radi. Balandlik bilan o‘simlik qatlamlari o‘zgarishini bilgan bola yuqoriga keyinroq borishni taklif qiladi.

Kim ishlatadi

Chorvadorlar yaylovga chiqish vaqtini belgilaydi, dorivor o‘simlik yig‘uvchilar balandlikka qarab izlaydi, sayyohlar yo‘l rejasini mavsumga moslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki turli balandlikdagi joyni (masalan, past va tepa) tasavvur qiling va qaysi birida gullar erta ochilishini fikringizcha izohlab, bir gap yozing.

Namunalar
Zarafshon va Hisor tog‘larining g‘arbiy yonbag‘irlarida yovvoyi olma, yong‘oq va archa o‘rmonlari ko‘p, chunki bu yonbag‘irlar ko‘proq yog‘in oladi.
Chorvadorlar yozda qo‘y va ho‘kizlarni baland tog‘ yaylovlariga olib chiqadi, qishda esa quyi mintaqalarga tushiradi.
Sinfda faoliyat

«Bargni tanib ol»: o‘qituvchi tog‘ o‘simliklari (archa, na’matak, yong‘oq, pista) rasmli kartochkalarini ko‘rsatadi; o‘quvchilar qaysi mintaqaga mansubligini aytadi. Tabiatda hech narsani ta’mini bilib ko‘rmang.

Mashq
1
Adir qanday balandlikda joylashgan?
2
Tog‘ mintaqasida qanday daraxt va butalar o‘sadi?
3
Yaylov 2700 m dan boshlansa va tog‘ cho‘qqisi 3700 m bo‘lsa, yaylov mintaqasining balandlik kengligi necha metr?
4
Nima uchun yaylov o‘tlari past bo‘yli, ammo gullari yirik va rang-barang? Taxmin qiling.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki qush sanog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →