☰ Mundarija · Geografiya

O‘rta Osiyo relyefi va iqlim omillari

Darslar 14–15 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
14

Yer yuzasi tuzilishining asosiy xususiyatlari

Darslik: 36–37-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo relyefining asosiy shakllari, eng baland tog‘lari va cho‘llarini bilish.
Yangi so‘zlar
Turon tekisligi · Turan Plainplato · plateaubarxan · barkhan (crescent dune)muzlik · glacier
Tushuntirish

O‘rta Osiyo relyefi ikki qismga bo‘linadi: tekisliklar markaziy, g‘arbiy va shimoliy qismlarda, tog‘lar esa sharq va janubda joylashgan. Tekislikning katta qismini Turon tekisligi egallaydi; unda Qoraqum va Qizilqum cho‘llari bor. Cho‘llarda nurash va shamol relyefni shakllantiradi, shuning uchun barxan, qum tepalari va qum tizmalari ko‘p uchraydi. G‘arbda, Kaspiy bilan Orol orasida Ustyurt platosi ko‘tarilib turadi; uning chetlari chink deb ataluvchi tik jarliklar bilan tugaydi. Tog‘oldi va tog‘ oralig‘idagi tekisliklar — Farg‘ona vodiysi, Mirzacho‘l, Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiylari — daryolar keltirgan yotqiziqlardan hosil bo‘lgan, ular eng unumdor vohalardir. Sharqda Tyanshan tog‘lari (eng baland cho‘qqisi G‘alaba cho‘qqisi, 7439 m), janubda Pomir (Ismoil Somoniy cho‘qqisi, 7495 m) ko‘tarilgan; Pomirdagi Fedchenko muzligi o‘lkadagi eng uzun muzlik hisoblanadi.

Namunalar
Ismoil Somoniy cho‘qqisi (7495 m) G‘alaba cho‘qqisidan (7439 m) 56 m baland; shu sababli u o‘lkaning eng baland nuqtasi.
Barxan — shamol yo‘nalishiga egilgan yarim oy shaklidagi qum tepasi; u shamol ta’sirida asta-sekin siljiydi.
Sinfda faoliyat

«Relyef modeli»: guruhlar qum, loy yoki plastilindan Turon tekisligi, Tyanshan va Pomir tizmasi modelini yasaydi, nomlar yozilgan bayroqchalar qadaydi.

Mashq
1
O‘rta Osiyoning eng baland cho‘qqisi qaysi va balandligi qancha?
2
Turon tekisligidagi ikkita yirik cho‘lni ayting.
3
G‘alaba cho‘qqisi 7439 m, Ismoil Somoniy cho‘qqisi 7495 m. Ular orasidagi farq necha metr?
4
Nima uchun cho‘llarda barxanlar ko‘p uchraydi?