ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

O‘rta Osiyo relyefi va iqlim omillari

Darslar 14–15 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
14

Yer yuzasi tuzilishining asosiy xususiyatlari

Darslik: 36–37-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo relyefining asosiy shakllari, eng baland tog‘lari va cho‘llarini bilish.
Yangi so‘zlar
Turon tekisligi · Turan Plainplato · plateaubarxan · barkhan (crescent dune)muzlik · glacier
Tushuntirish

O‘rta Osiyo relyefi ikki qismga bo‘linadi: tekisliklar markaziy, g‘arbiy va shimoliy qismlarda, tog‘lar esa sharq va janubda joylashgan. Tekislikning katta qismini Turon tekisligi egallaydi; unda Qoraqum va Qizilqum cho‘llari bor. Cho‘llarda nurash va shamol relyefni shakllantiradi, shuning uchun barxan, qum tepalari va qum tizmalari ko‘p uchraydi. G‘arbda, Kaspiy bilan Orol orasida Ustyurt platosi ko‘tarilib turadi; uning chetlari chink deb ataluvchi tik jarliklar bilan tugaydi. Tog‘oldi va tog‘ oralig‘idagi tekisliklar — Farg‘ona vodiysi, Mirzacho‘l, Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiylari — daryolar keltirgan yotqiziqlardan hosil bo‘lgan, ular eng unumdor vohalardir. Sharqda Tyanshan tog‘lari (eng baland cho‘qqisi G‘alaba cho‘qqisi, 7439 m), janubda Pomir (Ismoil Somoniy cho‘qqisi, 7495 m) ko‘tarilgan; Pomirdagi Fedchenko muzligi o‘lkadagi eng uzun muzlik hisoblanadi.

Pobeda cho‘qqisiIsmoil Somoniy cho‘qqisiQoraqumQizilqumUstyurtFarg‘ona vodiysi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yo‘l qurilishidan oldin muhandislar hududning relyefini o‘rganadi. Tekislikda yo‘l to‘g‘ri tortiladi, tog‘li joyda esa tepaliklarni aylanib o‘tadi. Bola yo‘lning egri-bugri bo‘lishi sababini relyefdan topadi.

Kim ishlatadi

Yo‘l muhandislari va haydovchilar relyefni hisobga oladi, tog‘ yo‘lboshchilari qiyin joylarni biladi, geograflar relyef xaritalarini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yo‘lingizda ko‘rgan bitta yo‘l yoki ko‘chaning to‘g‘ri yoki egri ekanini kuzatib, sababini o‘ylab bir gap yozing.

Namunalar
0200040006000800074397495Pobeda cho‘qqisiIsmoil Somoniy cho‘qqisiBalandlik, m
Ismoil Somoniy cho‘qqisi (7495 m) G‘alaba cho‘qqisidan (7439 m) 56 m baland; shu sababli u o‘lkaning eng baland nuqtasi.
shamolbarxan
Barxan — shamol yo‘nalishiga egilgan yarim oy shaklidagi qum tepasi; u shamol ta’sirida asta-sekin siljiydi.
Sinfda faoliyat

«Relyef modeli»: guruhlar qum, loy yoki plastilindan Turon tekisligi, Tyanshan va Pomir tizmasi modelini yasaydi, nomlar yozilgan bayroqchalar qadaydi.

Mashq
1
O‘rta Osiyoning eng baland cho‘qqisi qaysi va balandligi qancha?
2
Turon tekisligidagi ikkita yirik cho‘lni ayting.
3
G‘alaba cho‘qqisi 7439 m, Ismoil Somoniy cho‘qqisi 7495 m. Ular orasidagi farq necha metr?
4
Nima uchun cho‘llarda barxanlar ko‘p uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuz yugurishi uchun ob-havo kuzatuviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →