ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Xarita andazalari va shartli belgilar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
5

Geografik xaritalar. Xarita andazalari (proyeksiyalari) haqida tushuncha

Darslik: 12–14-betlar
MaqsadXaritadagi xatoliklar sababini va xarita andazalarining asosiy turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
xarita andazasi (proyeksiya) · map projectionteng burchakli andaza · conformal (equal-angle) projectionteng maydonli andaza · equal-area projectionkonussimon andaza · conic projection
Tushuntirish

Globus Yerning kichraytirilgan modeli bo‘lib, materik va okeanlarning shaklini deyarli aniq saqlaydi, lekin unda mayda tafsilotlarni ko‘rsatib bo‘lmaydi. Xaritada esa Yerning qavariq yuzasi tekislikka o‘tkaziladi, shuning uchun ayrim joylar cho‘zilib, ayrimlari qisqarib ketadi va xatoliklar paydo bo‘ladi. Bu xatolarni kamaytirish uchun xarita andazalari (proyeksiyalari), ya’ni qavariq yuzani tekislikka tushirishning matematik usullari qo‘llanadi. Teng burchakli andazada burchaklar joydagidek saqlanadi, shuning uchun yo‘nalishni aniqlash qulay, ammo maydon va masofalar buziladi. Teng maydonli andazada maydonlar to‘g‘ri chiqadi, lekin shakl va burchaklar buziladi; ixtiyoriy andazalarda ikkala xato ham bor, ammo kichik. Yordamchi sirtga qarab andazalar silindrsimon, konussimon va azimutli bo‘ladi; O‘rta Osiyo va O‘zbekiston xaritalari konussimon andazada tuzilgan.

ProyeksiyaNimani saqlaydi
teng burchakliburchaklar; yo‘nalish oson, maydon va masofa buziladi
teng maydonlimaydonlar; shakl va burchaklar buziladi
ixtiyoriyikkala xato ham bor, lekin kichik
yordamchi sirt bo‘yichasilindrik, konussimon, azimutal
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola ikki xil dunyo xaritasiga qaraydi va ba’zi materiklar birida kattaroq, ikkinchisida kichikroq ko‘rinishini payqaydi. Globusda esa ularning shakli yaxshiroq saqlanadi. Shunda u har bir yassi xarita Yerning faqat bir ko‘rinishi ekanini tushunadi.

Kim ishlatadi

Kartograflar maqsadga mos xarita turini tanlaydi, dengizchilar yo‘nalish topish uchun mos xaritadan foydalanadi, uchuvchilar eng qisqa yo‘lni rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz bilan bir joyning ikki xil xaritasini yoki globus bilan xaritasini solishtiring va ko‘ringan bitta farqni daftarga yozing.

Namunalar
Apelsin po‘stini bir butun holda tekis stolga yoyib bo‘lmaydi — yirtiladi yoki cho‘ziladi; Yer yuzasini xaritaga o‘tkazishda ham xuddi shunday xato bo‘ladi.
Davlat maydonlarini taqqoslash uchun teng maydonli xarita ma’qul; dengizchi yo‘nalishni aniqlashi uchun esa teng burchakli xarita qulay.
Sinfda faoliyat

«Apelsin tajribasi» (ota-ona yoki o‘qituvchi ko‘magida): apelsin po‘stini qo‘l bilan archib, bo‘laklarini stolga yoyib ko‘ring va nima uchun bo‘shliqlar qolishini muhokama qiling.

Mashq
1
Globus bilan xarita o‘rtasidagi asosiy farq nimada?
2
Maydonni o‘lchash uchun qaysi andazadagi xarita kerak?
3
O‘rta Osiyo xaritalari qaysi andazada tuzilgan?
4
Nima uchun Yer yuzasini tekislikka xatosiz o‘tkazib bo‘lmaydi? Sababini tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuyoshli qishloqqa yo‘lHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →