Geografik xaritalar. Xarita andazalari (proyeksiyalari) haqida tushuncha
Globus Yerning kichraytirilgan modeli bo‘lib, materik va okeanlarning shaklini deyarli aniq saqlaydi, lekin unda mayda tafsilotlarni ko‘rsatib bo‘lmaydi. Xaritada esa Yerning qavariq yuzasi tekislikka o‘tkaziladi, shuning uchun ayrim joylar cho‘zilib, ayrimlari qisqarib ketadi va xatoliklar paydo bo‘ladi. Bu xatolarni kamaytirish uchun xarita andazalari (proyeksiyalari), ya’ni qavariq yuzani tekislikka tushirishning matematik usullari qo‘llanadi. Teng burchakli andazada burchaklar joydagidek saqlanadi, shuning uchun yo‘nalishni aniqlash qulay, ammo maydon va masofalar buziladi. Teng maydonli andazada maydonlar to‘g‘ri chiqadi, lekin shakl va burchaklar buziladi; ixtiyoriy andazalarda ikkala xato ham bor, ammo kichik. Yordamchi sirtga qarab andazalar silindrsimon, konussimon va azimutli bo‘ladi; O‘rta Osiyo va O‘zbekiston xaritalari konussimon andazada tuzilgan.
| Proyeksiya | Nimani saqlaydi |
|---|---|
| teng burchakli | burchaklar; yo‘nalish oson, maydon va masofa buziladi |
| teng maydonli | maydonlar; shakl va burchaklar buziladi |
| ixtiyoriy | ikkala xato ham bor, lekin kichik |
| yordamchi sirt bo‘yicha | silindrik, konussimon, azimutal |
Bola ikki xil dunyo xaritasiga qaraydi va ba’zi materiklar birida kattaroq, ikkinchisida kichikroq ko‘rinishini payqaydi. Globusda esa ularning shakli yaxshiroq saqlanadi. Shunda u har bir yassi xarita Yerning faqat bir ko‘rinishi ekanini tushunadi.
Kartograflar maqsadga mos xarita turini tanlaydi, dengizchilar yo‘nalish topish uchun mos xaritadan foydalanadi, uchuvchilar eng qisqa yo‘lni rejalashtiradi.
Do‘stingiz bilan bir joyning ikki xil xaritasini yoki globus bilan xaritasini solishtiring va ko‘ringan bitta farqni daftarga yozing.
«Apelsin tajribasi» (ota-ona yoki o‘qituvchi ko‘magida): apelsin po‘stini qo‘l bilan archib, bo‘laklarini stolga yoyib ko‘ring va nima uchun bo‘shliqlar qolishini muhokama qiling.