ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘llar, suv omborlari va suv boyliklari

Darslar 41–42 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
41

Ko‘llari, suv omborlari va yerosti suvlari

Darslik: 95–96-betlar
MaqsadO‘zbekiston ko‘llari, suv omborlari va yerosti suvlari turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
grunt suvi · ground (phreatic) waterartezian suvi · artesian watersuv ombori · reservoirmineral suv · mineral water
Tushuntirish

O‘zbekistonda ko‘llar notekis joylashgan va ko‘pchiligi kichik. Tog‘larda tektonik, to‘siq (to‘g‘on) va morena ko‘llari uchraydi, tekislikda esa qoldiq ko‘llar hamda zovur-drenaj suvlari to‘planib hosil bo‘lgan ko‘llar ko‘p. Tekislikdagi muhim ko‘llar: Mirzacho‘lda Arnasoy, Aydarko‘l va Tuzkon, Quyi Zarafshonda Dengizko‘l, Quyi Amudaryo yonida Sariqamish. Sun’iy suv havzalari — suv omborlari — daryo oqimini tartibga solish uchun qurilgan: ular bahor, kuz va qishdagi ortiqcha suvni yig‘ib, yozda dalalarga beradi. Eng muhimlari: To‘yamo‘yin (Amudaryoda), Chorvoq (Chirchiqda), Kattaqo‘rg‘on (Zarafshonda), Tuyabo‘g‘iz; Chordara suv ombori esa Sirdaryoda, Qozog‘iston hududida joylashgan. Yerosti suvlari uchga bo‘linadi: grunt suvi yer betiga yaqin bo‘lib, buloq yoki quduq orqali olinadi; artezian suvi qatlamlar orasida, ancha chuqurda bosim ostida turadi, toza va chuchuk bo‘ladi; mineral suvlar 1500–3000 m chuqurlikda joylashgan, harorati +40…+70°C ga yetadi va 60 dan ortiq shifobaxsh manbasi aniqlangan.

SarikamishAydar–ArnasoyTo‘yamo‘yinChorvoqKattaqo‘rg‘on
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Buloq yonidagi lavhada suv yer ostining chuqur qatlamlaridan chiqishi va unda erigan minerallar borligi yozilgan. Bola bunday suv yomg‘ir yoki daryo suvidan nima uchun farq qilishini tushunadi.

Kim ishlatadi

Gidrogeologlar yer osti suvini izlaydi, sanatoriy xodimlari mineral suvdan foydalanadi, bog‘dorchilar quduq suvini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalardan yashash joyingizdagi suv qayerdan kelishini (daryo, quduq, buloq yoki suv quvuri) so‘rang va bitta gap yozing.

Namunalar
Chorvoq suv ombori tog‘ vodiysida Chirchiq daryosi to‘silib hosil bo‘lgan; u suv saqlaydi, GES uchun ishlatiladi va dam olish joyi hamdir.
Mirzacho‘ldagi Aydar–Arnasoy ko‘llar tizimi tabiiy emas, suv ko‘p tushgani sababli paydo bo‘lgan; shuning uchun uning suvi sho‘rroq va sathi o‘zgarib turadi.
Sinfda faoliyat

«Suv sayohati»: bir tomchi yomg‘ir suvi grunt suviga, so‘ng quduqqa yetib borishini rasmda ko‘rsating (yer yuzasi, qatlamlar, quduq). Sayohat o‘qlarini qalam bilan chizing.

Mashq
1
Tektonik, to‘siq va morena ko‘llari qayerda uchraydi?
2
Suv omborlari nima uchun quriladi?
3
Mineral suv 1500 m dan 3000 m gacha chuqurlikda yotadi. Chuqurliklar farqi necha metr?
4
Artezian suvi grunt suvidan nima uchun toza bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkoparkka tashrif rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →