☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘llar, suv omborlari va suv boyliklari

Darslar 41–42 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
41

Ko‘llari, suv omborlari va yerosti suvlari

Darslik: 95–96-betlar
MaqsadO‘zbekiston ko‘llari, suv omborlari va yerosti suvlari turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
grunt suvi · ground (phreatic) waterartezian suvi · artesian watersuv ombori · reservoirmineral suv · mineral water
Tushuntirish

O‘zbekistonda ko‘llar notekis joylashgan va ko‘pchiligi kichik. Tog‘larda tektonik, to‘siq (to‘g‘on) va morena ko‘llari uchraydi, tekislikda esa qoldiq ko‘llar hamda zovur-drenaj suvlari to‘planib hosil bo‘lgan ko‘llar ko‘p. Tekislikdagi muhim ko‘llar: Mirzacho‘lda Arnasoy, Aydarko‘l va Tuzkon, Quyi Zarafshonda Dengizko‘l, Quyi Amudaryo yonida Sariqamish. Sun’iy suv havzalari — suv omborlari — daryo oqimini tartibga solish uchun qurilgan: ular bahor, kuz va qishdagi ortiqcha suvni yig‘ib, yozda dalalarga beradi. Eng muhimlari: To‘yamo‘yin (Amudaryoda), Chorvoq (Chirchiqda), Kattaqo‘rg‘on (Zarafshonda), Tuyabo‘g‘iz; Chordara suv ombori esa Sirdaryoda, Qozog‘iston hududida joylashgan. Yerosti suvlari uchga bo‘linadi: grunt suvi yer betiga yaqin bo‘lib, buloq yoki quduq orqali olinadi; artezian suvi qatlamlar orasida, ancha chuqurda bosim ostida turadi, toza va chuchuk bo‘ladi; mineral suvlar 1500–3000 m chuqurlikda joylashgan, harorati +40…+70°C ga yetadi va 60 dan ortiq shifobaxsh manbasi aniqlangan.

Namunalar
Chorvoq suv ombori tog‘ vodiysida Chirchiq daryosi to‘silib hosil bo‘lgan; u suv saqlaydi, GES uchun ishlatiladi va dam olish joyi hamdir.
Mirzacho‘ldagi Aydar–Arnasoy ko‘llar tizimi tabiiy emas, suv ko‘p tushgani sababli paydo bo‘lgan; shuning uchun uning suvi sho‘rroq va sathi o‘zgarib turadi.
Sinfda faoliyat

«Suv sayohati»: bir tomchi yomg‘ir suvi grunt suviga, so‘ng quduqqa yetib borishini rasmda ko‘rsating (yer yuzasi, qatlamlar, quduq). Sayohat o‘qlarini qalam bilan chizing.

Mashq
1
Tektonik, to‘siq va morena ko‘llari qayerda uchraydi?
2
Suv omborlari nima uchun quriladi?
3
Mineral suv 1500 m dan 3000 m gacha chuqurlikda yotadi. Chuqurliklar farqi necha metr?
4
Artezian suvi grunt suvidan nima uchun toza bo‘ladi?