☰ Mundarija · Geografiya

Topografik xaritalardan foydalanish, vaqt hisobi va amaliy mashg‘ulot

Darslar 9–11 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
11

Amaliy mashg‘ulot

Darslik: 30-bet
MaqsadMasofani masshtab bo‘yicha va soat mintaqalari orasidagi vaqt farqini hisoblashni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
masshtab · scalevaqt farqi · time differencechizg‘ich bilan o‘lchash · measuring with a rulerUTC+5 · UTC+5
Tushuntirish

Masofani topishda avval ikki nuqta orasini chizg‘ich bilan santimetrda o‘lchaymiz. Keyin masshtabdan 1 sm joyda necha km ekanini aniqlab, ikki sonni ko‘paytiramiz. Masalan, xaritada 1 sm = 40 km bo‘lib, ikki shahar orasi 5 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 5 × 40 = 200 km. Vaqt farqini topishda har bir joyning UTC bo‘yicha soatini yozib, ayirmasini olamiz: shartli ravishda sharqdagi joyda soat oldinda, g‘arbdagida orqada bo‘ladi. Masalan, Toshkent UTC+5, Pekin UTC+8; farq 3 soat, demak Toshkentda 10:00 bo‘lganda Pekinda 13:00. Natijani har doim bir marta teskari hisoblab tekshiring. Atlasdan o‘lchaganda chizg‘ich xatosi tufayli javob 5–10 foizga farq qilishi mumkin, bu normal hol.

Namunalar
Xaritada 1 sm = 60 km, Toshkent–Samarqand oralig‘i 4 sm o‘lchandi: 4 × 60 = 240 km (taxminiy chiziqli masofa).
Toshkent UTC+5, London qishda UTC+0: farq 5 soat; Toshkentda 20:00 bo‘lsa, Londonda 15:00.
Sinfda faoliyat

«Amaliy ustaxona»: har guruh atlasda 3 juft shaharni tanlab, masofa va vaqt farqini hisoblaydi, keyin ikkinchi guruh natijani teskari yo‘l bilan tekshiradi.

Mashq
1
Masshtab 1 sm = 80 km, ikki nuqta orasi 3 sm. Masofa necha km?
2
Toshkentda 14:00 (UTC+5). Pekinda (UTC+8) soat nechchi?
3
Toshkentda 21:00 (UTC+5). Moskvada (UTC+3) soat necha bo‘ladi?
4
Nima uchun atlasdan olingan masofa rasmiy ma’lumotdan farq qilishi mumkin? Ikkita sabab ayting.