ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Topografik xaritalardan foydalanish, vaqt hisobi va amaliy mashg‘ulot

Darslar 9–11 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
11

Amaliy mashg‘ulot

Darslik: 30-bet
MaqsadMasofani masshtab bo‘yicha va soat mintaqalari orasidagi vaqt farqini hisoblashni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
masshtab · scalevaqt farqi · time differencechizg‘ich bilan o‘lchash · measuring with a rulerUTC+5 · UTC+5
Tushuntirish

Masofani topishda avval ikki nuqta orasini chizg‘ich bilan santimetrda o‘lchaymiz. Keyin masshtabdan 1 sm joyda necha km ekanini aniqlab, ikki sonni ko‘paytiramiz. Masalan, xaritada 1 sm = 40 km bo‘lib, ikki shahar orasi 5 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 5 × 40 = 200 km. Vaqt farqini topishda har bir joyning UTC bo‘yicha soatini yozib, ayirmasini olamiz: shartli ravishda sharqdagi joyda soat oldinda, g‘arbdagida orqada bo‘ladi. Masalan, Toshkent UTC+5, Pekin UTC+8; farq 3 soat, demak Toshkentda 10:00 bo‘lganda Pekinda 13:00. Natijani har doim bir marta teskari hisoblab tekshiring. Atlasdan o‘lchaganda chizg‘ich xatosi tufayli javob 5–10 foizga farq qilishi mumkin, bu normal hol.

5 sm xaritada1 sm = 40 km → 5 × 40 = 200 kmAB
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab ekskursiyasi uchun avtobus yo‘li kerak. Bola xaritadagi ikki nuqta orasini chizg‘ich bilan o‘lchab, masshtab yordamida masofani hisoblaydi va yo‘lga taxminan qancha vaqt ketishini baholaydi.

Kim ishlatadi

Logistlar yuk yo‘lining uzunligini hisoblaydi, sayyohlar kunlik yurish rejasini tuzadi, uchuvchilar parvoz vaqtini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Chizg‘ich bilan daftar varag‘ining uzunligini o‘lchang. Agar 1 sm = 5 m bo‘lsa, bu haqiqatda necha metr bo‘lishini hisoblang va daftarga yozing.

Namunalar
4 sm xaritada1 sm = 60 km → 4 × 60 = 240 kmToshkentSamarqandAB
Xaritada 1 sm = 60 km, Toshkent–Samarqand oralig‘i 4 sm o‘lchandi: 4 × 60 = 240 km (taxminiy chiziqli masofa).
Toshkent UTC+5, London qishda UTC+0: farq 5 soat; Toshkentda 20:00 bo‘lsa, Londonda 15:00.
Sinfda faoliyat

«Amaliy ustaxona»: har guruh atlasda 3 juft shaharni tanlab, masofa va vaqt farqini hisoblaydi, keyin ikkinchi guruh natijani teskari yo‘l bilan tekshiradi.

Mashq
1
Masshtab 1 sm = 80 km, ikki nuqta orasi 3 sm. Masofa necha km?
3 sm1 sm = 80 kmAB
2
Toshkentda 14:00 (UTC+5). Pekinda (UTC+8) soat nechchi?
3
Toshkentda 21:00 (UTC+5). Moskvada (UTC+3) soat necha bo‘ladi?
4
Nima uchun atlasdan olingan masofa rasmiy ma’lumotdan farq qilishi mumkin? Ikkita sabab ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTosh qatlamlarini o‘qishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →