ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

O‘rta Zarafshon tabiiy geografik okrugi

Darslar 52–53 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
52

O‘rta Zarafshon tabiiy geografik okrugi

Darslik: 126–129-betlar
MaqsadO‘rta Zarafshon okrugining chegaralari, tuzilishi va relyefini bilish.
Yangi so‘zlar
Xazar yo‘lagi · Khazar corridorqayir · floodplainSamarqand botig‘i · Samarkand depressionjar · gully
Tushuntirish

O‘rta Zarafshon okrugi O‘zbekistonning markaziy qismida, Zarafshon vodiysining respublikaga qarashli o‘rta qismida joylashgan. U aniq tabiiy chegaralarga ega: shimolda Nurota tog‘lari, janubda Chaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq va Ziyovuddin tog‘lari, sharqda Tojikiston; g‘arbda Quyi Zarafshon okrugidan Xazar yo‘lagi ajratadi. Okrug Turon plitasining cho‘kkan qismida bo‘lib, neogenda dengiz cho‘kindilaridan quruqlikka aylangan, keyin daryo o‘zanni chuqurlashtirib bir necha qayir hosil qilgan. Atrofdagi tog‘lar paleozoy ohaktosh, kristalli va slanes jinslaridan tuzilgan, gersin burmalanishida ko‘tarilgan. Vodiy sharqdan g‘arbga pasayadi: Samarqand yaqinida 700–750 m, Kattaqo‘rg‘onda 450 m, Navoiyda 347 m. Nurota tizmasining eng baland cho‘qqisi Hayotboshi 2169 m. Vodiy goh kengayib, goh torayadi; Samarqand botig‘i g‘arbda Xazar yo‘lagigacha taxminan 220 km cho‘zilgan, kengligi 50–60 km. Xazar yo‘lagida vodiy 8–10 km gacha torayadi. Lyossimon yumshoq jinslar soy va mavsumiy suvlar ta’sirida ko‘p jarlar hosil qilgan.

0200400600800700450347SamarqandKattaqo‘rg‘onNavoiyBalandlik, m (Samarqand ≈700)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qarindoshlar bilan velosipedda ketayotgan bola sharq tomonga yo‘l sekin-asta tepaga ko‘tarilishini, qaytishda esa yengil ekanini sezadi. U vodiy tubi tog‘lar tomon ko‘tarilib borishini, daryo esa teskari oqishini tushunadi.

Kim ishlatadi

Yo‘l va ariq muhandislari vodiy qiyaligini hisobga oladi, geograflar relyef profilini chizadi, yurish va velosiped haydashni rejalashtiruvchilar kuchini taqsimlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daryo chuqurroq o‘zan o‘yib, yon tomonlarida tekis zinapoyalar (terrasalar) qoldirayotganini ko‘rsatuvchi uchta kichik rasm chizing.

Namunalar
Samarqanddan Navoiyga qarab borganda yer balandligi 700 m dan 347 m gacha pasayadi, daryo shu tomonga oqadi.
Lyoss yumshoq bo‘lgani uchun yomg‘irdan keyingi oqim uni tez yuvib, jar hosil qiladi.
Sinfda faoliyat

«Vodiy kesimi»: Samarqand–Kattaqo‘rg‘on–Navoiy balandliklari bo‘yicha chiziqli grafik chizing (700, 450, 347 m) va daryo oqimini o‘q bilan ko‘rsating.

Mashq
1
O‘rta Zarafshon okrugini qaysi tog‘lar o‘rab turadi?
2
Xazar yo‘lagi nima?
3
Samarqand yaqinida 700 m, Navoiyda 347 m. Balandlik farqi necha metr?
4
Nima uchun okrugda ko‘plab jarlar bor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaldirg‘och uyalari: nima umumiy?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →