☰ Mundarija · Geografiya

O‘rta Osiyo tabiiy o‘lkasi: o‘rni va chegaralari

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
1

O‘rta Osiyo tabiiy geografik o‘lkasi haqida tushuncha

Darslik: 4–5-betlar
MaqsadO‘rta Osiyoni Yevrosiyoning tabiiy geografik o‘lkasi sifatida tanish va uning yer yuzasi tuzilishini aytib berish.
Yangi so‘zlar
tabiiy geografik o‘lka · natural-geographic regionberk havza · closed (inland-drainage) basinkontinental iqlim · continental climatetabiiy geografik rayonlashtirish · natural-geographic zoning
Tushuntirish

Tabiiy geografik rayonlashtirish — katta hududni relyefi, iqlimi, suvlari va o‘simligi o‘xshash qismlarga bo‘lishdir. Shu usulda Yevrosiyo Shimoliy Yevropa, Sharqiy Sibir, Janubiy Osiyo kabi o‘nlab tabiiy geografik o‘lkalarga ajratiladi. O‘rta Osiyo ulardan biri: u o‘ziga xos tabiiy sharoitga ega va qo‘shni o‘lkalardan tabiiy chegaralar bilan ajralib turadi. O‘lkaning g‘arbida cho‘llar egallagan keng pasttekisliklar, shimolida dasht va chalacho‘l tekisliklari, sharqi va janubida esa baland tog‘lar joylashgan. O‘rta Osiyo Yevrosiyoning deyarli o‘rtasidagi berk havza bo‘lib, iqlimi quruq va keskin kontinental. Shu sababli bu yerda yozda jazirama issiq, qishda esa (ayniqsa shimolda) qattiq sovuq bo‘ladi.

Namunalar
Atlasdagi Yevrosiyo xaritasida O‘rta Osiyoning g‘arbiy qismi Turon pasttekisligi va Kaspiy dengizi bilan, sharqiy qismi esa Tyanshan va Pomir tog‘lari bilan chegaralanadi.
Aynan bir davlat emas, balki tabiat belgilari bo‘yicha ajratilgani uchun o‘lka Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston hududlarini hamda qo‘shni davlatlarning bir qismini ham o‘z ichiga oladi.
Sinfda faoliyat

«Tabiiy kartochkalar»: sinf 4 guruhga bo‘linadi; har guruh bir qismni (g‘arb, shimol, sharq, janub) atlasdan topib, uning relyefini 2 ta so‘z bilan tasvirlaydi, boshqalar qismini topadi.

Mashq
1
Tabiiy geografik rayonlashtirish nima?
2
O‘rta Osiyoning g‘arbiy, shimoliy va sharqiy-janubiy qismlari yer yuzasi bo‘yicha qanday?
3
Nima uchun O‘rta Osiyo iqlimi quruq va kontinental?
4
Nima uchun «O‘rta Osiyo» va «Markaziy Osiyo» bir xil o‘lka emas? Atlasdan foydalanib farqini ayting.