O‘rta Osiyo tog‘larining iqlimi
Tog‘larda iqlim tekisliklardagidan farq qiladi: balandlik ortgan sari havo harorati taxminan har 1000 m ga 6°C pasayadi, havo bosimi pasayadi, havo tiniqlashadi, quyosh nurlanishi kuchayadi, namlik va yog‘in esa ma’lum balandlikkacha ko‘payadi. G‘arbdan va janubdan keladigan nam havo oqimlari tog‘ yonbag‘rida yuqoriga ko‘tarilib soviydi, shu sababli tog‘larning g‘arbiy va janubi-g‘arbiy yonbag‘irlariga ko‘proq yog‘in yog‘adi. Baland tog‘larda qish uzoq, yoz qisqa bo‘ladi, qor ko‘p yog‘ib uzoq saqlanadi, eng baland joylarda esa doimiy qor va muzliklar yotadi. Tog‘ vodiylarida tog‘-vodiy shamoli esadi: kunduzi u vodiy bo‘ylab pastdan yuqoriga issiq havo olib chiqadi, kechasi esa yuqoridan pastga salqin havo tushiradi. Shu sababli tog‘ vodiylarida yoz kechalari ham salqin bo‘ladi, ammo tog‘lar ham tekisliklarga xos asosiy iqlimiy xususiyatlarni saqlab qoladi.
t = 30 − 0,6 · (4000/100) = 6 °C
Bosim ≈ 760 − h/10 = 360 mm sim. ust.
Har 100 m balandlikda harorat 0,6 °C ga pasayadi
Issiq vodiydagi maktab hovlisidan bola uzoq cho‘qqida hali ham yotgan qorni ko‘radi. U yuqoridagi havo ancha sovuqligini, shuning uchun qor vodiy isib ketganidan keyin ham uzoq qolishini tushunadi.
Tog‘ yo‘lboshchilari balandlik ta’sirini hisobga oladi, uchuvchilar bosim o‘zgarishini nazorat qiladi, shifokorlar balandlikka mos bo‘lishi haqida maslahat beradi.
Agar yo‘l tepaga ko‘tarilsa, kattalar bilan ketayotganda havo salqinlashayotganini sezasizmi, bitta gapda yozing. Bunday yo‘lda bo‘lmasangiz, bo‘lgan kishidan so‘rang.
«Haroratni hisoblash»: o‘qituvchi xaritadan 3 ta tog‘ cho‘qqisi va vodiyni tanlaydi; guruhlar vodiydagi haroratdan foydalanib, cho‘qqilardagi haroratni (har 1000 m ga 6°C) taxmin qiladi.