☰ Mundarija · Geografiya

Geologik vaqt, tog‘ hosil bo‘lish va foydali qazilmalar

Darslar 12–13 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
12

O‘rta Osiyoning geologik tuzilishi. Geologik vaqt hisobi

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadGeologik vaqt hisobi, tog‘ jinslarining nisbiy va mutlaq yoshini tushunish.
Yangi so‘zlar
geologik sana · geological time scaleera · eranisbiy yosh · relative agemutlaq yosh · absolute age
Tushuntirish

Yer po‘stining hosil bo‘lishidan hozirgacha o‘tgan vaqt geologik vaqt, uning hisobi esa geologik sana deyiladi. U yirik bosqichlar — eonlarga, so‘ng eralarga (arxey, proterozoy, paleozoy, mezozoy, kaynozoy) va ularning davrlariga bo‘linadi. Cho‘kindi tog‘ jinslari qatlam-qatlam yotgani uchun, qatlamlar buzilmagan bo‘lsa, pastdagisi eski, yuqoridagisi yosh bo‘ladi; qatlamlardagi toshga aylangan o‘simlik va hayvon qoldiqlari ham ularning nisbiy yoshini aniqlashga yordam beradi. Tog‘ jinsi hosil bo‘lganidan hozirgacha o‘tgan vaqt uning mutlaq yoshi deyiladi; uni asosan radioaktiv elementlarning parchalanish tezligiga qarab hisoblaydigan radiologik usul bilan topadilar. Olimlar shu usullar yordamida geoxronologik jadvalni tuzgan. Yerning yoshi taxminan 4,5 milliard yil, kaynozoy erasi esa taxminan 66 million yil oldin boshlangan.

Namunalar
Jarlik devorida pastki qatlam ohaktosh, tepasi qumtosh bo‘lsa, ohaktosh avval, qumtosh keyin hosil bo‘lgan (qatlamlar buzilmagan bo‘lsa).
Agar tog‘ jinsida 250 million yil oldin yashagan jonzot qoldig‘i topilsa, jins paleozoy oxiri–mezozoy boshiga to‘g‘ri keladi.
Sinfda faoliyat

«Qatlam minorasi»: 5 xil rangli plastilin yoki qog‘oz bo‘laklarini qatlam qilib joylang, so‘ng guruhlar «eng eski» va «eng yosh» qatlamni topadi.

Mashq
1
Geologik sana nima?
2
Eralarni eskidan yoshiga tartibda sanang.
3
Kaynozoy erasi 66 million yil avval boshlangan. Yerning yoshi 4500 million yil bo‘lsa, kaynozoydan oldingi vaqt necha million yil?
4
Nima uchun buzilmagan cho‘kindi qatlamlarda pastki qatlam eng qadimiy hisoblanadi?