Kichik o‘lkalar, ekologik muammolar va I bo‘lim takrorlash
Darslar 32–34 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
34
Takrorlash
Darslik: 77-bet
MaqsadI bo‘lim (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi) mavzularini takrorlash va umumlashtirish.
Yangi so‘zlar
tabiiy geografik o‘lka · natural-geographic regionberk havza · closed basintabiat zonasi · natural zonebalandlik mintaqasi · altitudinal belt
Tushuntirish
I bo‘limda O‘rta Osiyo Yevrosiyo markazidagi berk, keskin kontinental iqlimli tabiiy o‘lka sifatida o‘rganildi. Uning geografik o‘rni, chegaralari va tekshirilish tarixini, xaritalar, masshtab, vaqt va soat mintaqalari bilan ishlashni bilib oldingiz. Yer yuzasi tekislik va tog‘larga bo‘linadi; Turon tekisligi, Ustyurt, Tyanshan va Pomir eng muhim relyef hududlari. Iqlim Quyosh radiatsiyasi, havo massalari va relyef ta’sirida shakllanadi, ikki iqlimiy kichik o‘lka — Qozog‘iston va Turon — ajratiladi. Suvlar notekis taqsimlangan: tog‘lar suv to‘playdi, tekisliklar uni sarflaydi; Amudaryo va Sirdaryo asosiy daryolar, Orol muammosi esa asosiy ekologik fojia. Tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi tabiat zonalari va balandlik mintaqalari bo‘yicha o‘zgaradi, tabiatni muhofaza qilish esa hamma uchun zarur.
Namunalar
Takrorlash jadvali: «Iqlim» — Qozog‘iston: qish qahraton, yog‘in teng; Turon: qish yumshoq, yog‘in bahorda, yoz quruq.
Takrorlash zanjiri: tog‘lardagi qor va muzlik → daryolar → vohalar → sug‘orish → bug‘lanish va sho‘rlanish.
Sinfda faoliyat
«Bilimlar poyezdi»: sinf navbat bilan I bo‘limdagi bitta mavzuni nomlab, bitta muhim faktni aytadi; oxirgi savol-javobni kim topa olmasa, poyezd to‘xtaydi.
Mashq
1
O‘rta Osiyo eng baland va eng past joylari nomini ayting.
Ismoil Somoniy cho‘qqisi (7495 m) va Qoragiyo botig‘i (−132 m).
2
Daryolarning ikkita eng yirigini, ular quyiladigan ko‘lni ayting.
Amudaryo va Sirdaryo; Orol dengiziga.
3
Tekislik 70 foiz, tog‘lar va tog‘oldi qolgani. Tog‘lar va tog‘oldi o‘lka maydonining necha foizi?
30
4
Kontinental iqlimning uchta belgisini ayting va sababini tushuntiring.
Qish sovuq, yoz issiq, yog‘in kam; sabab: okeandan uzoqda, materik ichida.