ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Kichik o‘lkalar, ekologik muammolar va I bo‘lim takrorlash

Darslar 32–34 · 3 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
33

O‘rta Osiyoning ekologik muammolari va tabiatni muhofaza qilish

Darslik: 76-bet
MaqsadO‘rta Osiyoning asosiy ekologik muammolarini va tabiatni muhofaza qilish yo‘llarini bilish.
Yangi so‘zlar
ekologik muammo · environmental problemsho‘rlanish · salinisationqo‘riqxona · strict nature reservemilliy bog‘ · national park
Tushuntirish

O‘rta Osiyo berk o‘lka bo‘lgani va sharq hamda janubdan baland tog‘lar bilan o‘ralgani uchun ifloslovchi moddalar va tuzlar tashqariga chiqib ketmaydi, shu sababli ekologik jihatdan noqulay. Asosiy muammolar: suv tanqisligi, sug‘orishda tuproqning sho‘rlanishi, yaylovlardan tartibsiz foydalanish oqibatida qumli cho‘llar kengayishi, saksovul va archaning o‘tin uchun kesilishi, hayvonlarning ovlanishi va foydali qazilma qazishdagi yer buzilishi. Eng og‘ir fojia — Orol dengizining qurishi: u Amudaryo va Sirdaryo suvi sug‘orishga olinganidan so‘ng 1960-yillardan boshlab kichraydi, tubi sho‘rxok va qumga aylanib, tuz-chang bo‘ronlari aholi salomatligiga zarar yetkazmoqda. Yaqin o‘tmishda bir xil ekin (paxta) ekilib, kimyoviy vositalar ko‘p ishlatilgani ham tuproq va salomatlikka salbiy ta’sir qildi. Tabiatni asrash uchun qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va buyurtmaxonalar tashkil etilgan, suvni tejash choralari ko‘rilmoqda va davlatlar o‘zaro kelishib hamkorlik qilmoqda.

suv tanqisligisho‘rlanishcho‘llanishOrol fojiasiEkologikmuammolar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfda qog‘oz va plastik uchun ikki alohida quti qo‘yildi. Bir haftada axlat idishi kam to‘ldi. Bola kichik odatlar ham katta muammolarning bir qismini hal qilishini ko‘radi.

Kim ishlatadi

Ekologlar muammolarni kuzatadi va yechimlarini taklif qiladi, shahar xizmatlari chiqindini boshqaradi, o‘qituvchilar bolalarda ekologik odatni shakllantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kun davomida tashlab yuboradigan narsalaringizni qayd qiling va qaysi birini yana ishlatish yoki boshqaga berish mumkinligini belgilang.

Namunalar
Tomchilatib sug‘orish (suv trubkalar orqali o‘simlik ildiziga tomchilab beriladi) odatiy ariq sug‘orishga qaraganda suvni ancha tejaydi va sho‘rlanishni kamaytiradi.
Qizilqumdagi saksovulzorlar qumni mustahkamlaydi; ularni kesib o‘tin qilish ko‘chma qumlarni kengaytiradi, ularni ekish esa qumlarni to‘xtatadi.
Sinfda faoliyat

«Ekologik fikr»: guruhlar bir muammo (Orol, sho‘rlanish, cho‘llanish) bo‘yicha sabab–oqibat–yechim zanjirini plakatga chizadi va bir-biriga taqdim etadi.

Mashq
1
Nega O‘rta Osiyo ekologik jihatdan noqulay o‘lka hisoblanadi?
2
Orolbo‘yi muammosining uchta oqibatini ayting.
3
Daryo suvining 60 foizi sug‘orishga sarflansa, qolgan qismi necha foiz?
4
Saksovulni kesishdan nega voz kechish kerak? Tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBozorda baliq tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →