Darslar 24–25 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
25
O‘rta Osiyo tuproqlari
Darslik: 57–59-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo tuproqlarining asosiy turlari va ularning joylashishini bilish.
O‘rta Osiyo tuproqlari asosan to‘rt guruhga bo‘linadi: cho‘l tuproqlari, bo‘z tuproqlar, tog‘-o‘rmon-dasht tuproqlari va baland tog‘ tuproqlari. Cho‘l zonasida sur-qo‘ng‘ir, taqir va taqirli, qumli hamda daryo deltalaridagi o‘tloq-alluvial tuproqlar tarqalgan; ularda chirindi juda oz (taxminan 0,2–1,5 foiz) va ko‘pincha sho‘rlangan. Bo‘z tuproqlar Tyanshan, Pomir-Oloy va Kopetdog‘ etaklarida lyoss jinslar ustida hosil bo‘lgan: shimolda taxminan 300 dan 1000–1100 m gacha, janubda 1400–1500 m gacha bo‘lgan balandliklarda. Bo‘z tuproqlar tog‘ga ko‘tarilgan sari chirindiga boyib boradi (och bo‘zda 1–1,5 foiz, oddiy bo‘zda 1,5–2,5, to‘q bo‘zda 2,5–4 foiz); o‘lkaning sug‘oriladigan dehqonchilik yerlari asosan shu zonada. Tog‘-o‘rmon-dasht zonasida chirindi 4–6 foizgacha bo‘lgan eng unumdor tuproqlar, undan balandda esa subalp va alp yaylov tuproqlari uchraydi.
Namunalar
Zarafshon vodiysidagi paxta va bug‘doy dalalari asosan bo‘z tuproqlarda joylashgan, chunki ular lyossda hosil bo‘lgan, yumshoq va sug‘orilganda yaxshi hosil beradi.
Taqir yomg‘irdan keyin loyqa yuzani hosil qiladi, qurigach yorilib, tekis qattiq qobiq bo‘ladi; unda o‘simlik deyarli o‘smaydi.
Sinfda faoliyat
«Tuproq xaritasi»: atlasning tuproq xaritasidagi to‘rt guruhni to‘rt rangda yozuvsiz xaritaga bo‘yang va qaysi viloyatingiz qaysi rangda ekanini toping.
Mashq
1
O‘rta Osiyo tuproqlari qaysi to‘rt guruhga bo‘linadi?
Cho‘l, bo‘z, tog‘-o‘rmon-dasht va baland tog‘ tuproqlari.
2
Bo‘z tuproqlarning ona jinsi nima va bu tuproqlar nega dehqonchilik uchun qulay?
Lyoss; yumshoq, sug‘orilganda yaxshi hosil beradi, yog‘in cho‘ldagidan ko‘p.
3
To‘q bo‘z tuproqda chirindi miqdori eng ko‘pi bilan 4 foiz, och bo‘zda eng kami 1 foiz. Bu ikki son farqi necha foiz punkt?
3
4
Nima uchun tog‘ga ko‘tarilgan sari bo‘z tuproqda chirindi ortadi?
Balandda yog‘in ko‘p va harorat salqin, o‘simlik qoplami qalin, chirindi to‘planadi.