☰ Mundarija · Fizika

Quvvat. Energiyaning saqlanishi va FIK

Darslar 45–46 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
46

Tabiatda energiyaning saqlanishi. Foydali ish koeffitsiyenti

Darslik: 166–169-betlar
MaqsadTabiatda energiyaning saqlanishi va foydali ish koeffitsiyenti (FIK) η = A_f/A_t · 100% ni bilish.
Yangi so‘zlar
FIK (η) · efficiency (η)foydali ish · useful workto‘liq (sarflangan) ish · total workenergiya aylanishi · energy transformation
Tushuntirish

Tabiatda energiya yo‘qolmaydi va yo‘qdan paydo bo‘lmaydi, faqat bir turdan boshqa turga aylanadi yoki bir jismdan boshqasiga beriladi. Bu energiyaning saqlanish qonuni: yopiq sistemaning to‘liq energiyasi o‘zgarmaydi. Haqiqiy mashinalarda sarflangan energiyaning bir qismi ishqalanish va qizish tufayli foydasiz issiqlikka aylanadi. Foydali ish koeffitsiyenti — foydali ishning to‘liq (sarflangan) ishga nisbati, foizda: η = (A_f/A_t) · 100%. FIK har doim 100% dan kichik, chunki ishqalanishni to‘liq yo‘qotib bo‘lmaydi. Masalan, yukni qiya tekislikdan ko‘tarishda foydali ish — yukni ko‘tarishga ketgan mgh, sarflangan ish esa tortish kuchining bajargan ishi. FIK qancha katta bo‘lsa, mashina energiyadan shuncha samarali foydalanadi.

Namunalar
Foydali ish 400 J, sarflangan ish 500 J: η = 400 : 500 · 100% = 80%.
Motor 2000 J energiya sarflab 1500 J foydali ish bajardi: η = 1500 : 2000 · 100 = 75%; 500 J issiqlikka ketdi.
Sinfda faoliyat

«Energiya zanjiri»: sinf chiroq yoqilganda energiya aylanishini yozadi (batareya → elektr → yorug‘lik + issiqlik). Xavfsizlik: rozetka va simlarga tegmang.

Mashq
1
FIK qanday topiladi?
2
A_f = 300 J, A_t = 400 J. η (%)?
3
Nima uchun FIK hech qachon 100% bo‘la olmaydi?
4
Energiyaning saqlanish qonunini ayting.