ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Quvvat. Energiyaning saqlanishi va FIK

Darslar 45–46 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
46

Tabiatda energiyaning saqlanishi. Foydali ish koeffitsiyenti

Darslik: 166–169-betlar
MaqsadTabiatda energiyaning saqlanishi va foydali ish koeffitsiyenti (FIK) η = Af/A_t · 100% ni bilish.
Yangi so‘zlar
FIK (η) · efficiency (η)foydali ish · useful workto‘liq (sarflangan) ish · total workenergiya aylanishi · energy transformation
Tushuntirish

Tabiatda energiya yo‘qolmaydi va yo‘qdan paydo bo‘lmaydi, faqat bir turdan boshqa turga aylanadi yoki bir jismdan boshqasiga beriladi. Bu energiyaning saqlanish qonuni: yopiq sistemaning to‘liq energiyasi o‘zgarmaydi. Haqiqiy mashinalarda sarflangan energiyaning bir qismi ishqalanish va qizish tufayli foydasiz issiqlikka aylanadi. Foydali ish koeffitsiyenti — foydali ishning to‘liq (sarflangan) ishga nisbati, foizda: η = (Af/A_t) · 100%. FIK har doim 100% dan kichik, chunki ishqalanishni to‘liq yo‘qotib bo‘lmaydi. Masalan, yukni qiya tekislikdan ko‘tarishda foydali ish — yukni ko‘tarishga ketgan mgh, sarflangan ish esa tortish kuchining bajargan ishi. FIK qancha katta bo‘lsa, mashina energiyadan shuncha samarali foydalanadi.

ƒFormula
η = A(foyd) / A(sarf) · 100%
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab tomidagi quyosh paneli tushayotgan quyosh energiyasining har 100 J idan taxminan 20 J ni elektr energiyasiga aylantiradi, qolgani panelda issiqlikka aylanadi. FIK = 20 : 100 · 100% = 20%. Energiya yo‘qolmaydi, uning ko‘pi issiqlik bo‘lib qoladi.

Kim ishlatadi

Energiya auditori binoda isrofni topadi, dvigatel muhandisi FIK ni oshiradi, qurilish ustasi issiqlikni saqlovchi izolyatsiya qo‘llaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘llaringizni bir daqiqa katta aylantirib, tanangiz isishini sezing: mushaklar energiyasining bir qismi harakatga, qolgani issiqlikka aylanadi. Boshqa nimalar ishlaganda isishini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
0100200300400500400500foydali ishsarflangan ishish, J
Foydali ish 400 J, sarflangan ish 500 J: η = 400 : 500 · 100% = 80%.
Motor 2000 J energiya sarflab 1500 J foydali ish bajardi: η = 1500 : 2000 · 100 = 75%; 500 J issiqlikka ketdi.
Sinfda faoliyat

«Energiya zanjiri»: sinf chiroq yoqilganda energiya aylanishini yozadi (batareya → elektr → yorug‘lik + issiqlik). Xavfsizlik: rozetka va simlarga tegmang.

Mashq
1
FIK qanday topiladi?
2
Af = 300 J, At = 400 J. η (%)?
3
Nima uchun FIK hech qachon 100% bo‘la olmaydi?
4
Energiyaning saqlanish qonunini ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYozgi ekspeditsiya: qayerga boramiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →