☰ Mundarija · Fizika

Impulsning saqlanish qonuni. Reaktiv harakat

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
38

Reaktiv harakat

Darslik: 140–146-betlar
MaqsadReaktiv harakat tamoyilini va uning qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
reaktiv harakat · jet (reactive) motionraketa · rocketyoqilg‘i · fuelgaz oqimi · gas stream
Tushuntirish

Jismning bir qismi biror tezlik bilan undan ajralib chiqishi natijasida qolgan qismi qarama-qarshi tomonga harakatlanishi reaktiv harakat deyiladi. Raketa yonayotgan yoqilg‘i gazlarini katta tezlik bilan orqaga chiqarib yuboradi, impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra raketa oldinga harakatlanadi: m_gaz υ_gaz = M_raketa υ_raketa (tinchlikdan boshlanganda, kattaliklar bo‘yicha). Reaktiv harakat havosiz fazoda ham ishlaydi, chunki raketa havoga tayanmaydi, balki o‘zi chiqargan gazga tayanadi. Tabiatda ham uchraydi: kalmar va sakkizoyoq suvni itarib, teskari tomonga suzadi. Raketalar sun’iy yo‘ldoshlarni uchirish, kosmik kemalar va samolyotlarda ishlatiladi. Kosmonavtikaning asoschilaridan biri K. Siolkovskiy raketa harakati nazariyasini yaratgan.

Namunalar
Raketadan 2 kg gaz 1000 m/s bilan chiqdi; raketaning qolgan massasi 100 kg: υ = 2 · 1000 : 100 = 20 m/s (oddiy hisob).
Shishirilgan shar og‘zi qo‘yib yuborilsa, havo chiqayotgan tomonga qarama-qarshi uchadi: bu reaktiv harakatga misol.
Sinfda faoliyat

«Shar-raketa»: shishirilgan sharni ip bo‘ylab uchirib ko‘ring (kattalar yordami bilan). Xavfsizlik: yong‘in va portlovchi moddalarni, haqiqiy raketalarni ishlatmang; sharni tomoq oldida ushlamang.

Mashq
1
Reaktiv harakat nima?
2
Nima uchun raketa havosiz kosmosda ham harakatlana oladi?
3
Tinch turgan 100 kg raketadan 1 kg gaz 500 m/s bilan chiqdi. Qolgan raketa tezligi taxminan (m/s)?
4
Tabiatdan reaktiv harakatga misol keltiring.