ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Impulsning saqlanish qonuni. Reaktiv harakat

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
38

Reaktiv harakat

Darslik: 140–146-betlar
MaqsadReaktiv harakat tamoyilini va uning qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
reaktiv harakat · jet (reactive) motionraketa · rocketyoqilg‘i · fuelgaz oqimi · gas stream
Tushuntirish

Jismning bir qismi biror tezlik bilan undan ajralib chiqishi natijasida qolgan qismi qarama-qarshi tomonga harakatlanishi reaktiv harakat deyiladi. Raketa yonayotgan yoqilg‘i gazlarini katta tezlik bilan orqaga chiqarib yuboradi, impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra raketa oldinga harakatlanadi: mgaz υgaz = Mraketa υraketa (tinchlikdan boshlanganda, kattaliklar bo‘yicha). Reaktiv harakat havosiz fazoda ham ishlaydi, chunki raketa havoga tayanmaydi, balki o‘zi chiqargan gazga tayanadi. Tabiatda ham uchraydi: kalmar va sakkizoyoq suvni itarib, teskari tomonga suzadi. Raketalar sun’iy yo‘ldoshlarni uchirish, kosmik kemalar va samolyotlarda ishlatiladi. Kosmonavtikaning asoschilaridan biri K. Siolkovskiy raketa harakati nazariyasini yaratgan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yong‘in o‘chiruvchi shlangni ikki qo‘li bilan mahkam ushlaydi, chunki kuchli suv oqimi shlangni orqaga itaradi. Suv oldinga ketadi, shlang esa teskari tomonga siljishga intiladi. Bu reaktiv harakatning oddiy ko‘rinishi.

Kim ishlatadi

Samolyot dvigateli muhandisi gazni orqaga otib samolyotni oldinga siljitadi, o‘t o‘chiruvchi shlangning tepkisini ushlab turadi, kosmik agentlik xodimi raketa yoqilg‘isini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar yonida, tekis xona polida g‘ildirakli stulda o‘tirib, yumshoq yostiqni o‘zingizdan kuchli itaring. Stul qaysi tomonga yurishini kuzating. G‘ildirakli stul bo‘lmasa, yumshoq o‘yinchoqni oldinga otganingizda tanangiz qaysi tomonga og‘ishini sezing. Zinadan uzoqda mashq qiling.

Namunalar
ƒFormula
m(gaz)·υ(gaz) = M(raketa)·υ(raketa)
Raketadan 2 kg gaz 1000 m/s bilan chiqdi; raketaning qolgan massasi 100 kg: υ = 2 · 1000 : 100 = 20 m/s (oddiy hisob).
Shishirilgan shar og‘zi qo‘yib yuborilsa, havo chiqayotgan tomonga qarama-qarshi uchadi: bu reaktiv harakatga misol.
Sinfda faoliyat

«Shar-raketa»: shishirilgan sharni ip bo‘ylab uchirib ko‘ring (kattalar yordami bilan). Xavfsizlik: yong‘in va portlovchi moddalarni, haqiqiy raketalarni ishlatmang; sharni tomoq oldida ushlamang.

Mashq
1
Reaktiv harakat nima?
2
Nima uchun raketa havosiz kosmosda ham harakatlana oladi?
3
Tinch turgan 100 kg raketadan 1 kg gaz 500 m/s bilan chiqdi. Qolgan raketa tezligi taxminan (m/s)?
4
Tabiatdan reaktiv harakatga misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKosmonavtika kuni: adolatli poygaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →