🎯 Missiya: Qanday qoida shar-raketa poygasini adolatli qiladi — va mashq poygasida kim g‘olib?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
S
Sinf rahbariDushanba — 12-aprel, Kosmonavtika kuni: 1961-yilda inson birinchi marta kosmosga uchgan kun. Juma kuni maktabda shar-raketa poygasi bo‘ladi. Poyga qoidalarini yozishni sizning jamoaga topshirdik.
A
AnvarPoyga 10 m li ip bo‘ylab bo‘ladi: shar-raketa ipga o‘tkazilgan naychaga yopishtiriladi. Havo orqaga chiqsa, shar oldinga ketadi.
A
AzizMen ham qatnashmoqchiman! Raketam uchsa, «Oho, qanday tez uchdi!» deb qichqiraman 😄
Z
ZarinaBunday so‘zlar — lar: oho, balli — quvonch; iya — hayron qolish; attang, uf — afsus va norozilik. Ular . Undov so‘zdan keyin vergul yoki undov belgisi qo‘yiladi.
M
MalikaHoy, ey, tss — . Kattalarga «hoy» deyish hurmatsizlik, shuning uchun startda hakam «Tss! Tayyor bo‘ling! Boshladik!» deydi.
Siz
Qoida shunday bo‘lsinki, hech kim «Bu adolatsiz!» deya olmasin.
Ona tili
🔒Qulf 1: Poyga qoidasi kerak
Topshiriq: Qaysi gapda quvonch undovi bor?
Seshanba
J
JasurSurxondaryodagi hamkor klub poygani video qo‘ng‘iroqda ko‘rmoqchi. Geografiyada o‘rgandik: Surxondaryo okrugi eng janubda, Amudaryo bo‘yida.
A
AzizOpa, O‘zbekistonning eng baland cho‘qqisi qayerda?
M
MalikaSurxondaryoda, Hisor tizmasida — Hazrati Sulton, 4643 m.
Z
ZarinaQashqadaryoda tog‘ga yaqinlashgan sari yomg‘ir ko‘payadi: g‘arbda yiliga 131–155 mm, tog‘larda 700–800 mm. Bahorda yomg‘ir kutilmaganda yog‘ishi mumkin, yengil sharga esa shamol ham xalaqit beradi.
A
AnvarHamkor klubga inglizcha taklif yozdik: “We would like to invite you to our Space Day. The race will start at eleven. If it rains, it will be in the sports hall.”
M
MalikaChet elga borishda pasport, ba’zan viza va yo‘l xaltasi kerak. Bizga kerak emas: hamkorlar video orqali kuzatadi. “Young people should always travel with an adult.”
GeografiyaIngliz tili
🔒Qulf 2: Janubdan qo‘ng‘iroq
Topshiriq: Taklif gapini tuz: so‘zlarni tartib bilan bos.
So‘zlarni tartib bilan bosib, gapni yig‘ing
Theracewillstartateleven.
🔑 Kalit: Bahorda yomg‘ir kutilmaganda yog‘adi, yengil sharga shamol ham xalaqit beradi: yomg‘ir yoki kuchli shamolda poyga sport zalida.
A
AzizMen raketamni yirtqich qushga o‘xshatib bezayman! Tasqara qanotini yozganda taxminan 3 m ekan.
Z
ZarinaBiologiyada yirtqich qushlarni o‘rgandik: ko‘zi o‘tkir, panjalari egri va o‘tkir tirnoqli. : qora korshun (dumi ayri), . Tunda ov qiladigan lardan eng kattasi — .
MalikaO‘rdak yog‘simon suyuqlikni tumshug‘i bilan patiga surtadi, shuning uchun pati ho‘l bo‘lmaydi. Yomg‘ir bo‘lsa, natija varag‘ini ham plastik faylga solib qo‘yamiz.
J
JasurRaketani bezash alohida baho bo‘lsin, tezlik alohida. Aks holda chiroyli, lekin sekin raketa tezlik poygasini buzadi.
Biologiya (Zoologiya)
🔒Qulf 3: Qush kabi uchish
Topshiriq: Nega o‘rdakning pati ho‘l bo‘lmaydi?
Chorshanba
M
MalikaFizikada ni o‘rgandik: shardan havo orqaga otilsa, shar oldinga ketadi. Raketa ham yonayotgan ni orqaga katta tezlikda chiqaradi.
A
AnvarImpulsning saqlanishiga ko‘ra, boshida tinch tursa, mgaz · υgaz = M · υraketa. Masalan, 0,06 kg gaz 10 m/s da chiqdi, raketa 0,3 kg: 0,06 · 10 = 0,3 · υ, demak υ = 2 m/s.
J
JasurBo‘shliqda ham uchadi, chunki havoga emas, o‘zi chiqargan gazga tayanadi. Kalmar va ahtapot ham suvni otib, teskari tomonga suzadi.
Z
ZarinaFormuladan ko‘rinadi: tezlik gaz miqdoriga va raketa massasiga bog‘liq. Agar shar, havo va massa har xil bo‘lsa, poyga raketani emas, balki tasodifni sinaydi.
Siz
Demak, hamma klub sharini oladi, har biriga uch nasos havo va bir xil massa.
Fizika
🔒Qulf 4: Reaktiv harakat
Topshiriq: 0,06 kg gaz 10 m/s da chiqdi, raketa 0,3 kg. Raketa tezligi?
🔑 Kalit: Tezlik gaz va raketa massasiga bog‘liq (m·υ gaz = M·υ): hamma jamoada bir xil klub shari, uch nasos havo va bir xil massa bo‘lishi shart.
A
AnvarZalda uchta ip tortiladi, har biri 10 m. Start chizig‘i iplarga bir xil burchak ostida bo‘lmasa, jamoalar har xil joydan boshlaydi.
M
Malika: birinchi ipda start chizig‘i bilan 90° burchak hosil qildik. Uni qolgan iplarga ko‘chiramiz: uchda chizamiz — B va C; xuddi shu radiusli yoy O nurida — C₁; C₁ dan BC radiusli yoy — B₁; OB₁ nurini o‘tkazamiz.
Z
ZarinaAsoslash: uchburchaklar uch tomoni bo‘yicha teng (TTT), shuning uchun burchaklar teng. Sirkul uchi o‘tkir — kattalar nazoratida ishlaymiz.
J
JasurKutish payti uchun boshqotirma: shaklni qalamni uzmay chizish mumkin, agar toq sondagi chiziq uchrashadigan nuqtalar 0 yoki 2 ta bo‘lsa. Kvadrat va uning ikki diagonalida 4 ta shunday nuqta bor.
Geometriya
🔒Qulf 5: Start chizig‘i
Topshiriq: Start chizig‘i bir ipga 80°, boshqasiga 90° burchak ostida bo‘lsa, nima adolatsiz bo‘ladi?
🔑 Kalit: Start chizig‘i hamma ipga bir xil burchak (90°) ostida bo‘lishi kerak: burchakni sirkul bilan ko‘chiramiz, shunda masofalar teng.
Z
ZarinaAlgebrada kasrlarni qo‘shish va ayirishni takrorladik. Maxrajlar bir xil bo‘lsa, suratlar qo‘shiladi yoki ayriladi: a/c ± b/c = (a ± b)/c.
AnvarPoygada tezlik υ = d/t. Ikki raketa bir xil d masofani t₁ va t₂ vaqtda uchsa: d/t₁ − d/t₂ = d(t₂ − t₁)/(t₁t₂).
M
Malikat₂ > t₁ bo‘lsa, surat musbat: vaqti kam raketa tezroq. Masofa bir xil bo‘lgani uchun vaqt bo‘yicha tartiblash ham, tezlik bo‘yicha ham bir xil natija beradi.
Algebra
🔒Qulf 6: Tezlik va kasrlar
Topshiriq: 5/x − 5/(x + 1) ni soddalashtiring.
Payshanba
Z
ZarinaTexnologiyada milliy ko‘ylakni modellashtirishni o‘rgandik: avval asos chizma, so‘ng . Hakamlarga belbog‘ tikamiz, andozasini ham shunday tayyorlaymiz.
M
MalikaAndozaga nomi, soni, yo‘nalishi, va yoziladi. Tanda ipi bo‘yicha qo‘yamiz, chunki mato to‘qima bo‘ylab kam cho‘ziladi.
A
AnvarBelbog‘ tayyor holda 6 sm kenglikda bo‘lsin. Har ikki yonida chok haqi 1,5 sm: andoza kengligi 6 + 1,5 + 1,5 = 9 sm.
J
JasurBichishdan oldin mato qilinadi, chunki yuvilganda tortishadi. Andozalarni zich qo‘ysak, kam bo‘ladi. Qaychi yopiq holda uzatiladi, dazmolni faqat kattalar nazoratida ishlatamiz.
Texnologiya
🔒Qulf 7: Hakam belbog‘i
Topshiriq: Belbog‘ tayyor kengligi 6 sm, har yonida chok haqi 1,5 sm. Andoza kengligi?
S
Sinf rahbariMashq poygasi zalda, kattalar nazoratida. Uch jamoa: «Kometa», «Meteor» va «Orbita». Hammada klub shari, uch nasos havo, bir xil massa.
A
AnvarHar jamoa 10 m ipda uch marta uchirdi. Kometa: 4,2 s, 3,8 s, 4,0 s. Meteor: 3,5 s, 5,2 s, 3,9 s. Orbita: 4,1 s, 4,1 s, 4,1 s.
J
JasurMeteor bir marta eng tez uchdi — 3,5 s! U yutdi-ku?
Z
ZarinaLekin Meteorning uchishlari juda har xil: 3,5 dan 5,2 gacha. Bunday farq o‘lchash xatoligi va tasodifdan.
M
MalikaO‘rtachalar: Kometa (4,2 + 3,8 + 4,0) : 3 = 4,0 s. Meteor (3,5 + 5,2 + 3,9) : 3 = 12,6 : 3 = 4,2 s. Orbita 4,1 s.
Siz
Bitta omadli uchishga emas, uch uchishning o‘rtachasiga ishonish kerak.
Fizika
🔒Qulf 8: Mashq poygasi
Topshiriq: Nega eng yaxshi bitta uchishni emas, uchtasining o‘rtachasini olamiz?
🔑 Kalit: Uchishlar har xil (Meteor: 3,5–5,2 s). Uch uchishning o‘rtachasi olinadi: Kometa 4,0 s, Orbita 4,1 s, Meteor 4,2 s.
Z
ZarinaAdabiyotda Cho‘lponning «Go‘zal», «Xalq», «Binafsha» va «Buzilgan o‘lkaga» she’rlarini ko‘rdik. Mazmunini aytmayman, kitobdan o‘qiymiz. Muhimi — : shoir tasvir orqali boshqa narsani ham aytadi.
A
Anvar — so‘zni ko‘chma ma’noda ishlatish: , , . «Oltin kuz» da kuz haqiqatan oltin emas. O‘xshatishda ikki narsa nomi aytiladi, ko‘chimda — faqat biri.
M
MalikaPoyga plakati uchun shior: «Raketa — osmon qushi». Raketa haqiqatan qush emas, lekin qush deyilgan.
J
JasurRus tilida А. П. Чехов (1860–1904) va «Мальчики» hikoyasi. So‘zlar: лавка, земский врач, бежать, загадочный. Hikoyani kitobdan o‘qiymiz.
AdabiyotRus tili
🔒Qulf 9: Ko‘chim va hikoya
Topshiriq: «Oltin kuz» nega ko‘chim?
Juma
A
AnvarJahon tarixidan: mo‘g‘ullar chorvador qabilalar edi. Urush, sulh va xon saylash da hal qilinar edi; qabila boshliqlari — lar. Temuchin (1155–1227; manbalarda tug‘ilgan yili har xil) qabilalarni birlashtirdi.
M
MalikaO‘zbekiston tarixidan: Amir Temur 1405-yil 18-fevralda O‘trorda vafot etdi. Uning katta davlatini bitta markazdan boshqarish qiyin edi.
Z
ZarinaValiahd Pir Muhammad edi, lekin Xalil Sulton 18-mart kuni, ya’ni bir oydan keyin, Samarqandni egalladi. Keyinchalik Shohrux hokimiyatni mustahkamladi va davlat amalda ikki qismga bo‘lindi.
J
JasurDemak, muhim masalani yig‘ilish hal qiladi, qoida esa oldindan aniq bo‘lishi kerak. Poygada ham: nizoni oldindan tanlangan uch hakam ovoz berib hal qiladi.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 10: Qurultoy va qoida
Topshiriq: Mo‘g‘ullarda urush, sulh va xon saylash qayerda hal qilinar edi?
🔑 Kalit: Muhim masalani yig‘ilish hal qiladi, qoida oldindan aniq bo‘ladi: nizoni oldindan tanlangan uch hakam ovoz berib hal qiladi.
S
Sinf rahbariJuma, poyga soat 11:00 da. Qoidani yakuniy yozing.
A
AnvarQoida: 1) hamma klub sharidan foydalanadi, uch nasos havo, massa bir xil; 2) uch ip parallel, start chizig‘i har ipga 90°; 3) har jamoa 3 marta uchiradi, o‘rtacha vaqt hisoblanadi; 4) nizoni uch hakam ovoz berib hal qiladi; 5) yomg‘ir yoki kuchli shamolda poyga zalda.
Z
ZarinaDizayn va tezlik alohida baholanadi, shunda chiroyli, lekin sekin raketa tezlik poygasini buzmaydi.
J
JasurMashq poygasi shu qoida bilan: Kometa 4,0 s, Orbita 4,1 s, Meteor 4,2 s. Meteorning eng tez uchishi bor, lekin o‘rtachada u uchinchi.
M
MalikaMeteor norozi bo‘lmasin: qoida oldindan yozilgan va hammaga bir xil.
Siz
Qaror: qoida 5 bandda; mashq g‘olibi — Kometa.
Fizika
🔒Qulf 11: Qaror: qoida va g‘olib
Topshiriq: Qaysi kalitlar birgalikda poygani adolatli qildi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 12 ta fanni birlashtirdi.
Ona tiliIngliz tiliTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Zoologiya)FizikaGeografiyaGeometriyaJahon tarixiO‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 14 yulduz
Jamoa hisoboti
Poyga qoidasi besh bandda
Maqsad: Kosmonavtika kuni shar-raketa poygasi uchun adolatli qoida. Usul: fizika (tezlik gaz va massaga bog‘liq), geometriya (start chizig‘i 90°), mashq poygasi (Kometa 4,0 s, Orbita 4,1 s, Meteor 4,2 s). Qoida: bir xil shar, uch nasos, bir xil massa; ipga 90° start; uch uchishning o‘rtachasi; nizoni uch hakam hal qiladi; yomg‘irda zalda. Tavsiya: dizaynni alohida baholash.
— 7-B jamoa
Topilgan kalitlar
Bahorda yomg‘ir kutilmaganda yog‘adi, yengil sharga shamol ham xalaqit beradi: yomg‘ir yoki kuchli shamolda poyga sport zalida.
Tezlik gaz va raketa massasiga bog‘liq (m·υ gaz = M·υ): hamma jamoada bir xil klub shari, uch nasos havo va bir xil massa bo‘lishi shart.
Start chizig‘i hamma ipga bir xil burchak (90°) ostida bo‘lishi kerak: burchakni sirkul bilan ko‘chiramiz, shunda masofalar teng.
Uchishlar har xil (Meteor: 3,5–5,2 s). Uch uchishning o‘rtachasi olinadi: Kometa 4,0 s, Orbita 4,1 s, Meteor 4,2 s.
Muhim masalani yig‘ilish hal qiladi, qoida oldindan aniq bo‘ladi: nizoni oldindan tanlangan uch hakam ovoz berib hal qiladi.
Yulduzli savollar
Uchishlar: 3,9 s, 4,1 s va 4,0 s. O‘rtacha vaqt qancha?
((x + 3)/x) · (x²/(x + 3)) ni soddalashtiring.
O‘ylab ko‘r: bir jamoa kattaroq shar bilan uchsa, qaysi kalit buziladi?