Sirpanish ishqalanish. Dumalash ishqalanish
Bir jism boshqasi sirtida sirpanganda sirpanish ishqalanish kuchi paydo bo‘ladi. Uning moduli sirtni bosish kuchi N ga (tayanch reaksiya kuchi) to‘g‘ri proporsional: F = μN. Bu yerda μ — sirpanish ishqalanish koeffitsiyenti, o‘lchamsiz kattalik; u sirt materiallari va ishlov berilishiga bog‘liq, tegish yuzasiga deyarli bog‘liq emas. Gorizontal sirtda N = mg. Dumalash ishqalanish (g‘ildirak, shar yer ustida dumalaganda) bir xil sharoitda sirpanish ishqalanishdan ancha kichik, shuning uchun og‘ir yukni sirpantirgandan ko‘ra g‘ildirakli aravada tashish oson. Ishqalanish kuchini kamaytirish uchun moy, g‘ildirak, podshipnik ishlatiladi.
Velosiped g‘ildiragi o‘qida po‘lat sharchalar (podshipnik) aylanadi. Sharchalar sirpanmay, dumalaydi, shuning uchun ishqalanish sirpanish ishqalanishidan ancha kichik. Shu sababli g‘ildirak kam kuch bilan uzoq aylanadi.
Podshipnik ishlab chiqaruvchisi mashina uzellariga sharchalar tanlaydi, velosiped ustasi o‘qni moylaydi, stanok sozlovchisi aylanuvchi qismlarning ishqalanishini kamaytiradi.
O‘yinchoq mashinaning g‘ildiragini (yoki g‘ildirakli sumkaning g‘ildiragini) bitta barmoq bilan aylantirib, u qancha vaqt aylanishini kuzating. Keyin uyda sirpanish o‘rniga dumalash ishlatilgan yana bitta narsani toping.
«Sirpanish va dumalash»: bir xil yukni stolda sirpantirib, so‘ng qalamlar ustida dumalatib ko‘ring (kichik yuk, kattalar nazoratida); qaysi biri yengilligini muhokama qiling. Xavfsizlik: yuk stoldan tushmasin.