☰ Mundarija · Fizika

Ishqalanish kuchi

Darslar 32–33 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
33

Sirpanish ishqalanish. Dumalash ishqalanish

Darslik: 118–121-betlar
MaqsadSirpanish va dumalash ishqalanishini, F = μN formulasini bilish.
Yangi so‘zlar
sirpanish ishqalanish · sliding frictiondumalash ishqalanish · rolling frictionishqalanish koeffitsiyenti μ · friction coefficient μbosim kuchi N · normal force N
Tushuntirish

Bir jism boshqasi sirtida sirpanganda sirpanish ishqalanish kuchi paydo bo‘ladi. Uning moduli sirtni bosish kuchi N ga (tayanch reaksiya kuchi) to‘g‘ri proporsional: F = μN. Bu yerda μ — sirpanish ishqalanish koeffitsiyenti, o‘lchamsiz kattalik; u sirt materiallari va ishlov berilishiga bog‘liq, tegish yuzasiga deyarli bog‘liq emas. Gorizontal sirtda N = mg. Dumalash ishqalanish (g‘ildirak, shar yer ustida dumalaganda) bir xil sharoitda sirpanish ishqalanishdan ancha kichik, shuning uchun og‘ir yukni sirpantirgandan ko‘ra g‘ildirakli aravada tashish oson. Ishqalanish kuchini kamaytirish uchun moy, g‘ildirak, podshipnik ishlatiladi.

Namunalar
m = 10 kg quti, μ = 0,3 (g = 10): N = 100 N, F = 0,3 · 100 = 30 N.
Quti tekis tortilganda dinamometr 12 N, N = 60 N: μ = 12 : 60 = 0,2.
Sinfda faoliyat

«Sirpanish va dumalash»: bir xil yukni stolda sirpantirib, so‘ng qalamlar ustida dumalatib ko‘ring (kichik yuk, kattalar nazoratida); qaysi biri yengilligini muhokama qiling. Xavfsizlik: yuk stoldan tushmasin.

Mashq
1
Sirpanish ishqalanish kuchining formulasi?
2
m = 20 kg, μ = 0,1, g = 10. F (N)?
3
F = 8 N, N = 40 N. μ?
4
Nima uchun g‘ildirakli sumka tashish yengil?