🎯 Missiya: Bahorgi dala kuni uchun A, B yoki C joydan qaysi birini tanlaymiz?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
S
Sinf rahbariBahor boshlandi. Klub 17-aprel, shanba kuni tog‘ oldiga dala kuniga chiqadi. Uch joy bor: A, B va C. Qaysi birini olishni juma kuni hal qilamiz.
Z
ZarinaOna tilidan: chunki, negaki, ya’ni, agar, garchi — ergashtiruvchi bog‘lovchilar. Ular ergash gapni bosh gapga bog‘laydi, oldidan vergul qo‘yiladi. «Chunki» sababni boshlaydi, «shuning uchun» esa natijani.
A
AnvarYa’ni — aniqlov bog‘lovchisi: «Dala kuni, ya’ni shanba, hamma yig‘iladi». Misol: «Agar yomg‘ir yog‘sa, kuzatuvni qoldiramiz».
M
MalikaEnglish: “I have taken photos for two years.” “I have been in the club since September.” “How long have you done it?” “I love hiking.” — “So do I.” “I don’t like the cold.” — “Neither do I.” Hiking is done with an adult.
Ona tiliIngliz tili
🔒Qulf 1: Bahorgi dala kuni
Topshiriq: «Chunki» qaysi qismni boshlaydi?
Seshanba
S
Sinf rahbariSeshanba. Informatika: Internet — minglab kompyuter tarmog‘ini birlashtirgan umumiy tarmoq. U ARPANET dan chiqqan: 1969-yil 29-oktabrda birinchi aloqa o‘rnatilgan. Axborot TCP/IP bilan paketlarga bo‘lib uzatiladi.
A
AnvarWWW — Internetning xizmatlaridan biri, veb-sahifalar tizimi. Uni 1989-yilda CERN xodimi taklif qilgan, 1990-yilda birinchi brauzer ishlagan. 1989 − 1969 = 20 yil.
Z
ZarinaURL — resurs manzili: https://www.misol.uz/darslar/sahifa.html. https — protokol, www.misol.uz — server (domen) nomi, /darslar/sahifa.html — sahifaga yo‘l. Qulf belgisi xavfsiz https ni bildiradi. Provayder Internet beradi; ZiyoNET — ta’lim tarmog‘i.
M
MalikaYo‘l kartasida: A — 60 km, B — 50 km, C — 110 km. Kun 8:00 dan 18:00 gacha, 10 soat; joyda kamida 5 soat bo‘lish kerak. Avtobus o‘rtacha 40 km/soat.
Informatika
🔒Qulf 2: Internet va xarita
Topshiriq: URL dagi www.misol.uz nimani bildiradi?
🔑 Kalit: Yo‘lga ko‘pi bilan 5 soat, ya’ni bir tomonga 2,5 soat: 40 km/soat da 100 km gacha. Joyda 5 soatdan kam qolmasin.
A
AnvarFizika. Gorizontal otilgan jism yerga tushmasa, Yer atrofida aylanadi. Yer yaqinida buning uchun birinchi kosmik tezlik kerak: υ₁ ≈ 7,9 km/s. 300 km balandlikda biroz kam, taxminan 7,7 km/s.
M
Malika7,7 km/s da yo‘ldosh bir minutda 7,7 · 60 = 462 km uchadi. U havo qarshiligidan qochish uchun bir necha yuz km balandlikda uchadi. Birinchi sun’iy yo‘ldosh 1957-yil 4-oktabrda, birinchi odam kosmosga 1961-yil 12-aprelda uchgan.
Z
ZarinaIshqalanish: asboblar qutisini itarsak, tegib turgan sirtlar orasida ishqalanish kuchi paydo bo‘ladi. Tinchlikdagi ishqalanish qo‘yilgan kuchga teng va unga qarama-qarshi. Quti 20 N da qimirlamaydi; maksimal qiymat 35 N, 40 N da sirpanadi.
J
JasurMaksimal tinchlikdagi ishqalanish odatda sirpanish ishqalanishidan biroz katta. Avtobusda qutini sirpanmasligi uchun g‘adir-budur to‘shamaga qo‘yamiz.
Fizika
🔒Qulf 3: Yo‘ldosh va ishqalanish
Topshiriq: Quti 20 N bilan itarilganda qimirlamadi. Ishqalanish kuchi qancha?
S
Sinf rahbariGeografiya. Chirchiq–Ohangaron okrugi Sirdaryo bilan G‘arbiy Tyanshan oralig‘ida. Cho‘qqilari: Beshtor 4299 m, Sayram 4236 m, Katta Chimyon 3309 m; Qamchiq dovoni 2267 m. Chotqol qo‘riqxonasi va milliy bog‘ning ichiga kirmaymiz.
A
AnvarIqlim bir xil emas: iyulda tekislikda o‘rtacha +27 °C, tog‘da +17…+24 °C. Yog‘in tekislikning janubi-g‘arbida 250–300 mm, shimoli-sharqda 2000 mm gacha.
Z
ZarinaO‘simlik balandlik bilan o‘zgaradi: tekislikda lola kabi efemerlar, 1200–2500 m da yong‘oq, do‘lana, zirk, archa, zarang, 2500 m dan yuqorida alp o‘tloqlari.
J
JasurJoy kartasi: A — tog‘ oldi vodiysi, 900 m. B — baland tog‘ o‘tloqi, 2100 m. C — cho‘l chekkasi, 450 m.
Geografiya
🔒Qulf 4: Qaysi balandlikda?
Topshiriq: Qaysi o‘simliklar 1200–2500 m da o‘sadi?
🔑 Kalit: Sudralib yuruvchilar cho‘l va tog‘ etaklarida yashaydi, 1200 m dan yuqorida o‘rmon boshlanadi: joy 1200 m dan past bo‘lsin.
Chorshanba
M
MalikaChorshanba. Biologiya. Kaltakesakning ko‘z qovog‘i qimirlaydi; ilon ko‘zi shaffof qatlam bilan yopiq, shuning uchun u ko‘zini yumolmaydi. Ilon po‘st tashlaganda teri paypoqdek butun chiqadi.
A
AnvarCho‘llarda dasht agamasi, kulrang echkemar (Qizil kitobda) va oyoqsiz sariq ilon yashaydi; oxirgisi aslida kaltakesak. Zaharli ilonlar: kobra, ko‘lvor, charx, qalqontumshuq.
Z
ZarinaQoida: ilon va kaltakesakka yaqinlashmaymiz, ushlamaymiz, katta kishilar yonimizda. Zaharli ilon chaqsa: tinch yotiladi, a’zo qimirlatilmaydi, 103 ga qo‘ng‘iroq qilinadi; yarani kesmaymiz, so‘rmaymiz.
J
JasurO‘rta Osiyo toshbaqasi o‘t yeydi va bahorda atigi 3–4 oy faol; o‘simlik qurisa, yoz uyqusiga ketadi. Turi kamayib bormoqda. Biz uni ushlamaymiz, faqat suratga olamiz. Timsohning yuragi esa to‘rt kamerali.
AnvarGeometriya. To‘g‘ri burchakli uchburchakda ikki o‘tkir burchak yig‘indisi 90°. 30° burchak qarshisidagi katet gipotenuzaning yarmiga teng; teskarisi ham to‘g‘ri.
Z
ZarinaA ning yo‘l xaritasida yo‘l gipotenuza: uzunligi 250 m, ko‘tarilish (katet) 100 m. Yarmi 125 m, 100 m undan kam, demak qiyalik 30° dan kam.
M
MalikaYo‘l o‘rtasidagi dam olish nuqtasi gipotenuza o‘rtasida. Mediana gipotenuzaning yarmiga teng, 125 m, shuning uchun bu nuqta uchburchakning uch uchidan 125 m uzoqda.
J
JasurXaritani nusxalaganda gipotenuza 250 m va katet 100 m ikkalasida bir xil bo‘lsa, ikki to‘g‘ri burchakli uchburchak teng (gipotenuza–katet alomati).
Geometriya
🔒Qulf 6: Yo‘l qiyaligi
Topshiriq: Katet 100 m, gipotenuza 250 m. Qiyalik 30° ga nisbatan qanday?
🔑 Kalit: Klub qoidasi: qiyalik ko‘pi bilan 30°, ya’ni ko‘tarilish yo‘l uzunligining yarmidan oshmasin. A: 100 m < 125 m.
ZarinaMeryejkada bo‘ylama va ko‘ndalang iplar sug‘uriladi, qolganlari ustunchalar qilib bog‘lanadi: 130 × 130 sm dasturxonda to‘rt chetda. Tikib bo‘lgach, nam mato orqali dazmollaymiz, dazmolni faqat kattalar bilan.
J
JasurIsh qoidalari: oyoqlar polda, ish ko‘zdan 25–30 sm, yorug‘lik chapdan. Igna, to‘g‘nog‘ich, qaychi qutida saqlanadi, ish oxirida sanaladi. Ignani og‘izga olmaymiz. Bayram kiyimi yoshga mos, ixcham va qulay bo‘lsin.
Sinf rahbariKo‘rgazmada tarix burchagi bor. Jahon tarixi: 1223-yilda Kalka daryosida mo‘g‘ul qo‘shini rus knyazlari qo‘shinini mag‘lub etgan. Botuxon yurishi 1237–1242 yillarda bo‘lgan, Kiyev 1240-yilda tushgan. 1240 − 1223 = 17 yil.
A
AnvarBotuxon Oltin O‘rda xonligini tuzgan, uning poytaxti Saroy-Botu quyi Volgada edi. Novgorod knyazi Aleksandr Yaroslavich 1240-yil 15-iyulda Neva bo‘yida shvedlarni yengdi, shuning uchun Nevskiy deyiladi. 1242-yil aprelda Peypus ko‘lida nemis ritsarlarini mag‘lub etdi.
M
MalikaO‘zbekiston tarixi: Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi (X asr) pishgan g‘ishtdan naqshli terilgan. Kalon minorasi, XII asrdagi Vobkent va Jarqo‘rg‘on minoralari ham shu davr me’morchiligidan. Xonbandi suv ombori X asrda granit va suv o‘tkazmaydigan qorishmadan qurilgan.
J
JasurMusiqada ud, tanbur, qobuz, rubob, nay, surnay, karnay va qonun chalingan; «Rost», «Navo», «Buzruk» kuylari keyin Shashmaqom asosi bo‘ldi. Shashmaqom — «olti maqom».
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 8: Tarixiy burchak
Topshiriq: «Shashmaqom» nechta maqomni bildiradi?
Z
ZarinaAdabiyot: Zavqiyning «Ajab ermas» she’rini darslikdan o‘qiymiz, bu yerda aytib o‘tirmaymiz. U muxammas, ya’ni besh misrali bandlardan iborat she’r. Asli yetti band bo‘lgan, sho‘rolar davrida to‘rt band qilib berilgan.
A
AnvarTo‘liq matn 1997-yilda adabiyotshunos olim tomonidan tiklab e’lon qilingan. 7 − 4 = 3 band qaytgan. Yetti band · 5 = 35 misra, to‘rt band · 5 = 20 misra.
J
JasurRus tili: M. Yu. Lermontov (1814–1841) Moskvada tug‘ilgan, uch yoshida onasidan ayrilgan, buvisi Tarxanida tarbiyalagan. Kavkazga 1837 va 1840 yillarda surgun qilingan. Asarlari: «Мцыри», «Герой нашего времени», «Три пальмы».
M
Malika«Бородино» — 1812-yil urushi haqidagi she’r; uni kitobdan o‘qiymiz, qayta aytmaymiz. So‘zlar: сражение — jang, отступать — chekinmoq, полковник — polkovnik, Родина — Vatan.
AdabiyotRus tili
🔒Qulf 9: Muxammas va Lermontov
Topshiriq: Muxammas bandi necha misradan iborat?
Juma
A
AnvarJuma. B: 50 km, eng yaqin, lekin 2100 m, ya’ni 1200 m dan baland, o‘rmon va o‘tloq mintaqasi. Biz tog‘ oldidagi sudralib yuruvchilarni kuzatamiz, shuning uchun B chiqdi.
Z
ZarinaC: 110 km. Bir tomonga 110 : 40 = 2,75 soat, ikki tomonga 5,5 soat; joyda 10 − 5,5 = 4,5 soat, 5 dan kam. Garchi C 450 m da bo‘lsa-da, vaqt yetmaydi.
M
MalikaA: 900 m, 60 km. Bir tomonga 1,5 soat, ikki tomonga 3 soat; joyda 7 soat. Yo‘l qiyaligi 30° dan kam (100 m < 125 m). 17-aprelda toshbaqa faol. Kuzatuv xavfsiz masofadan, kattalar bilan.
GeografiyaBiologiya (Zoologiya)Geometriya
🔒Qulf 10: Qaror: A joyi
Topshiriq: Qaysi kalitlar birgalikda A ni tanlatdi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 13 ta fanni birlashtirdi.
Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Zoologiya)FizikaGeografiyaGeometriyaJahon tarixiO‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 13 yulduz
Jamoa hisoboti
Bahorgi dala kuni: A joyi
Maqsad: 17-aprel, shanba kuni tog‘ oldida sudralib yuruvchilarni kuzatish uchun joy tanlash. Kalitlar: joy 1200 m dan past; yo‘lga ko‘pi bilan 5 soat; qiyalik 30° dan kam; toshbaqa bahorda faol. B (2100 m) balandligi, C (110 km) vaqti uchun chiqdi. A: 900 m, 60 km, joyda 7 soat, ko‘tarilish 100 m < 125 m. Tavsiya: A joyi, xavfsiz masofadan, kattalar bilan.
— 7-B jamoa
Topilgan kalitlar
Yo‘lga ko‘pi bilan 5 soat, ya’ni bir tomonga 2,5 soat: 40 km/soat da 100 km gacha. Joyda 5 soatdan kam qolmasin.
Sudralib yuruvchilar cho‘l va tog‘ etaklarida yashaydi, 1200 m dan yuqorida o‘rmon boshlanadi: joy 1200 m dan past bo‘lsin.