☰ Mundarija · Fizika

Og‘irlik kuchi va jism og‘irligi

Darslar 27–28 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
28

Jismning og‘irligi

Darslik: 102–104-betlar
MaqsadJism og‘irligi (P) tushunchasini va uning og‘irlik kuchidan farqini bilish; tinch holatda P = mg.
Yangi so‘zlar
jism og‘irligi · weight of a bodytayanch · supportosma · suspensiontayanch reaksiya kuchi · support reaction force
Tushuntirish

Jismning Yer tomonidan tortilishi tufayli tayanchga bosadigan yoki osmani tortadigan kuchi jism og‘irligi deyiladi; uni P harfi bilan belgilaymiz. Og‘irlik kuchi jismga qo‘yilgan, og‘irlik esa tayanch yoki osmaga qo‘yilgan — ular turli jismlarga ta’sir qiladi. Tayanch yoki osma tinch turganda yoki tekis harakatlanganda P = mg bo‘ladi. Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra tayanchning reaksiya kuchi N og‘irlikka son jihatdan teng, yo‘nalishi qarama-qarshi. Og‘irlik N (nyuton) da o‘lchanadi, massa esa kg da; «60 kg og‘irlik» deyish noto‘g‘ri, to‘g‘risi «massasi 60 kg, og‘irligi taxminan 600 N». Tezlanish bilan harakatlanayotgan tayanchda og‘irlik o‘zgaradi.

Namunalar
Massasi 40 kg bola tinch turgan polga P = 40 · 10 = 400 N kuch bilan bosadi.
Prujinali dinamometrga osilgan yuk 5 N ni ko‘rsatsa, uning massasi 5 : 10 = 0,5 kg.
Sinfda faoliyat

«Vannaxona tarozisi»: kattalar bilan tarozida turib massangizni o‘qing va og‘irligingizni P = mg bilan hisoblang. Xavfsizlik: tarozidan sakramang, sirpanchiq joyda turmang.

Mashq
1
Jism og‘irligi deb nimaga aytiladi?
2
m = 25 kg yuk tinch stolda. Og‘irlik (g = 10 m/s²), N?
3
Og‘irlik va og‘irlik kuchi qaysi jismlarga qo‘yilgan?
4
Nima uchun «massasi 60 kg, og‘irligi 600 N» deyish to‘g‘ri, «og‘irligi 60 kg» esa noto‘g‘ri?