ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tezlanishni o‘lchash. Erkin tushish

Darslar 12–13 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Jismlarning erkin tushishi

Darslik: 48–49-betlar
MaqsadErkin tushish tushunchasini, υ = gt va h = gt²/2 formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
erkin tushish · free fallerkin tushish tezlanishi g · acceleration of free fall ghavo qarshiligi · air resistancevakuum · vacuum
Tushuntirish

Faqat Yerning tortish kuchi ta’sirida, havo qarshiligisiz tushayotgan jismning harakati erkin tushish deyiladi. Havosiz joyda (vakuumda) barcha jismlar — tosh ham, pat ham — bir xil tezlanish bilan tushadi. Bu tezlanish erkin tushish tezlanishi deb ataladi, uni g harfi bilan belgilaymiz: Yer sirti yaqinida g ≈ 9,8 m/s². Biz masalalarda hisoblashni osonlashtirish uchun g = 10 m/s² deb olamiz (kitobdagi kabi). Tinchlikdan tushayotgan jism uchun υ = gt va h = gt²/2. Oddiy havoda yengil jismlar (qog‘oz, pat) havo qarshiligi tufayli sekinroq tushadi.

ƒFormula
υ = gt; h = gt²/2
g ≈ 9,8 m/s² (masalalarda 10 m/s²)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tut daraxtida pishgan meva taxminan 5 m balandlikdagi shoxdan uzilib tushsa, yerga taxminan 1 s da yetadi va 10 m/s tezlik bilan uriladi. Shuning uchun daraxt tagiga meva yig‘ish uchun to‘shalgan mato mevani yumshoq qabul qiladi.

Kim ishlatadi

Qadoqlash muhandisi mahsulot qutisini tushirib sinaydi, parashyutchi erkin tushish tezligini hisobga oladi, quruvchi balanddan tushadigan narsalardan himoya choralari ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingizdan chizg‘ichni (yoki uzun karton tasmani) tepadan ushlab, to‘satdan qo‘yib yuborishini so‘rang va uni ikki barmog‘ingiz bilan tutib oling. Qancha tushgani sizning reaksiya vaqtingizni ko‘rsatadi: 20 sm taxminan 0,2 s ga to‘g‘ri keladi.

Namunalar
t, sυ, m/s1231020300h
Tosh 3 s tushsa (g = 10 m/s²): υ = 10 · 3 = 30 m/s, balandlik h = 10 · 3² : 2 = 45 m.
20 m balandlikdan tushgan jism uchun h = gt²/2 dan t² = 2 · 20 : 10 = 4, demak t = 2 s (2 · 2 = 4); yerga υ = 10 · 2 = 20 m/s tezlik bilan tushadi.
Sinfda faoliyat

«Qog‘oz va daftar»: kattalar nazoratida past balandlikdan tekis qog‘oz varag‘i va daftarni birga tashlang, so‘ng varaqni g‘ijimlab tashlang; farqni havo qarshiligi bilan tushuntiring. Xavfsizlik: kursiga chiqmang, balandlik 1,5 m dan oshmasin.

Mashq
1
Erkin tushish deb qanday harakatga aytiladi?
2
Jism tinchlikdan 4 s tushdi (g = 10 m/s²). Tezligi (m/s)?
3
Jism tinchlikdan 2 s tushdi (g = 10 m/s²). Necha metr tushdi?
4
Nima uchun havoda pat toshdan sekin tushadi, vakuumda esa birdek?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKechqurun soyda qisqichbaqalarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →