☰ Mundarija · Fizika

Tezlanishni o‘lchash. Erkin tushish

Darslar 12–13 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Jismlarning erkin tushishi

Darslik: 48–49-betlar
MaqsadErkin tushish tushunchasini, υ = gt va h = gt²/2 formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
erkin tushish · free fallerkin tushish tezlanishi g · acceleration of free fall ghavo qarshiligi · air resistancevakuum · vacuum
Tushuntirish

Faqat Yerning tortish kuchi ta’sirida, havo qarshiligisiz tushayotgan jismning harakati erkin tushish deyiladi. Havosiz joyda (vakuumda) barcha jismlar — tosh ham, pat ham — bir xil tezlanish bilan tushadi. Bu tezlanish erkin tushish tezlanishi deb ataladi, uni g harfi bilan belgilaymiz: Yer sirti yaqinida g ≈ 9,8 m/s². Biz masalalarda hisoblashni osonlashtirish uchun g = 10 m/s² deb olamiz (kitobdagi kabi). Tinchlikdan tushayotgan jism uchun υ = gt va h = gt²/2. Oddiy havoda yengil jismlar (qog‘oz, pat) havo qarshiligi tufayli sekinroq tushadi.

Namunalar
Tosh 3 s tushsa (g = 10 m/s²): υ = 10 · 3 = 30 m/s, balandlik h = 10 · 3² : 2 = 45 m.
20 m balandlikdan tushgan jism uchun h = gt²/2 dan t² = 2 · 20 : 10 = 4, demak t = 2 s (2 · 2 = 4); yerga υ = 10 · 2 = 20 m/s tezlik bilan tushadi.
Sinfda faoliyat

«Qog‘oz va daftar»: kattalar nazoratida past balandlikdan tekis qog‘oz varag‘i va daftarni birga tashlang, so‘ng varaqni g‘ijimlab tashlang; farqni havo qarshiligi bilan tushuntiring. Xavfsizlik: kursiga chiqmang, balandlik 1,5 m dan oshmasin.

Mashq
1
Erkin tushish deb qanday harakatga aytiladi?
2
Jism tinchlikdan 4 s tushdi (g = 10 m/s²). Tezligi (m/s)?
3
Jism tinchlikdan 2 s tushdi (g = 10 m/s²). Necha metr tushdi?
4
Nima uchun havoda pat toshdan sekin tushadi, vakuumda esa birdek?