Qadimgi Yunonistonning yuksalishi
Yunon shaharlarining ko‘pchiligi bir necha manzilgohning birlashuvidan tashkil topgan va «polis» (shahar-davlat) deyilgan. Har bir polisning o‘z qo‘shini bo‘lgan; polislar tez-tez urushgan. Qo‘shinning asosini og‘ir qurollangan askarlar — goplitlar tashkil etgan; ular zich saflarda — falangada jang qilgan. Afina Attika yarimorolida, Akropol (Yuqori shahar) atrofida shakllangan. Aholi uch guruhga bo‘lingan: fuqarolar, chet elliklar (meteklar) va qullar; faqat fuqarolar to‘liq huquqqa ega bo‘lgan. Afinada davlat maktablari bo‘lmagan: ota-onalar o‘g‘il bolalarini pedagog kuzatuvida pullik o‘qitgan; 7 yoshdan yozish va hisob, keyin gimnastika maktabi — palestra, 14 yoshdan sport, harbiy ish o‘rgatilgan. Mil. avv. XII asrda Janubiy Yunonistonda (Lakonika) doriylar Sparta shahar-davlatiga asos soldi. Spartaliklar mahalliy aholini — ilotlarni — qulga aylantirgan, erkin lekin huquqsiz perieklar ham bo‘lgan. Sparta harbiy lagerga o‘xshab qolgan: bolalar qattiq harbiy tarbiya olgan, 20 yoshdan qo‘shin xizmatiga qabul qilingan; savdo va san’at sust bo‘lgan.
«Afina yoki Sparta?»: o‘qituvchi gaplar aytadi (sport va she’riyat, qattiq intizom); bolalar shaharni topadi.