Qadimgi Xitoy sivilizatsiyalari
Xitoyda qadimgi sivilizatsiyalar Xuanxe (Sariq daryo) va Yantszi daryolari vodiylarida vujudga kelgan. An’anaga ko‘ra, birinchi sulola Sya sulolasi hisoblanadi; yozma va arxeologik dalillarga tayanuvchi ilk ishonchli davlat — Shan (Yin) davlati, u mil. avv. taxminan XVI–XI asrlarda Xuanxe vodiysida mavjud bo‘lgan; uning suyakka bitilgan yozuvlari saqlangan. Mil. avv. XI asr oxirida (taxminan 1046-yil) chjou qabilasi Shanni yengib, Chjou davlatini tuzdi. Chjou hukmdorlari o‘zlarini «Osmon o‘g‘illari», davlatni «Osmon ostidagi podsholik» deb atagan. Xitoyda dehqonchilik hurmatli kasb edi: tariq, bug‘doy, keyinroq sholi yetishtirilgan; choy o‘stirilgan. Tut daraxti o‘stirilib, uning bargi bilan ipak qurti boqilgan, pilladan ipak shoyi to‘qilgan; ipak qadimda Xitoyning mashhur mahsuloti edi. Mil. avv. VIII–V asrlarda Chjou markaziy hokimiyati zaiflashib, viloyat hukmdorlari mustaqil bo‘lib oldi («ko‘p podsholiklar» davri); keyin «kurashayotgan podsholiklar» davri (mil. avv. 475–221) boshlandi va Sin davlati hukmdori hammani yengib, Xitoyni birlashtirdi.
Qizcha o‘z hayotidagi besh muhim voqeani qog‘oz tasmaga vaqt tartibida yozib chiqdi. Shunda nima oldin, nima keyin bo‘lgani ko‘zga yaqqol ko‘rindi. Xitoy davlatlari ketma-ketligini yodlash ham shu tartiblash mahoratini mashq qildiradi.
Tarixchi voqealarni vaqt chizig‘iga joylaydi, loyiha rahbari ishlarni muddat bo‘yicha rejalaydi, shifokor kasallik tarixini kunma-kun yozib boradi.
Bir haftaning beshta voqeasini qog‘oz tasmaga tartib bilan yozib, ularni «avval», «keyin», «oxirida» so‘zlari bilan bog‘lang.
«Ipak yo‘li zanjiri»: bolalar tut bargidan shoyigacha bosqichlarni kartochkalarda tartiblaydi.