Buyuk Ipak yo‘li

Buyuk Ipak yo‘li — Sharq va G‘arb xalqlari o‘rtasidagi savdo va madaniy aloqalar yo‘llari tarmog‘i. U mil. avv. II asrda shakllanib, taxminan XVI asrgacha ahamiyatini saqlagan. «Ipak yo‘li» nomini 1877-yilda nemis geografi Ferdinand fon Rixtgofen bergan. Yo‘l Xitoyning Sian (Chanan) shahridan boshlanib, Dunxuan, Sharqiy Turkiston (Yorkent), O‘rta Osiyo (Samarqand, Buxoro, Termiz, Marv), Eron va Mesopotamiya orqali O‘rtayer dengizi sohilgacha borgan; uning uzunligi taxminan 6–7 ming km, tarmoqlari bilan birga 12 ming kilometrgacha hisoblanadi. Yo‘lning ochilishiga Xitoy imperatori U-Di elchisi Chjan Syanning safari sabab bo‘lgan: u mil. avv. 138-yil atrofida xunnlarga qarshi ittifoqchi izlab jo‘natilgan, xunnlar qo‘liga tushib, taxminan o‘n yil asirlikda bo‘lgan, qochib Farg‘onaga, So‘g‘d va Baqtriyaga borgan, Xitoyga qaytib Farg‘ona oti va beda urug‘ini olib kelgan. So‘g‘diyonadan Xitoyga jun gazlama, gilam, zargarlik buyumlari, qimmatbaho toshlar, Farg‘ona va Baqtriyadan otlar va tuyalar, Badaxshondan la’l, uzum, anor va yong‘oq olib borilgan; Xitoydan ipak, guruch, Hindistondan ip-gazlama va paxta chigiti keltirilgan. O‘rta Osiyo yo‘lning markazida bo‘lib, bu yerga savdogarlar, hunarmandlar, olimlar va musiqachilar kelgan. Yo‘l tovarlar bilan birga g‘oyalar, dinlar, ixtirolar (masalan, qog‘oz) almashinuviga ham yordam bergan.