Rim respublikasi va uning hayoti

Respublika («xalq ishi») davrida Rimda oliy hokimiyat Xalq majlisi, Senat va saylangan mansabdorlar o‘rtasida taqsimlangan. Senat («oqsoqollar kengashi») taxminan 300 a’zodan iborat bo‘lib, qonunlar va davlat ishlarida katta ta’sirga ega bo‘lgan. Davlatni har yili saylanadigan ikki konsul boshqargan: ular sud qilgan, harbiy yurishlarda qo‘shinga qo‘mondonlik qilgan, bir-birining qarorini to‘xtata olgan. Xavfli paytda olti oygacha cheklanmagan hokimiyatga ega diktator tayinlangan. Aholi patritsiylar (qadimiy zodagon oilalar) va plebeylar (oddiy fuqarolar) ga bo‘lingan; dastlab oliy lavozimlar faqat patritsiylarga ochiq edi. Plebeylar kurashi natijasida xalq tribunlari lavozimi joriy etilgan; tribun «veto» («taqiqlayman») deb mansabdor qarorini to‘xtata olishi mumkin edi. Qonunlar dastlab og‘zaki bo‘lgan; plebeylar talabi bilan mil. avv. 451–450-yillarda «12 jadval qonunlari» yozib, Forumga qo‘yildi. Ular xususiy mulkni himoya qilgan, biroq tengsizlikni ham saqlab qolgan. Mil. avv. 287-yilga kelib plebeylar qarorlari butun xalq uchun majburiy bo‘ldi. Qonunlar qullarga taalluqli emas edi.