Kushon davlati

Mil. avv. 140–130-yillar oralig‘ida ko‘chmanchi yuechji qabilalari Yunon-Baqtriyani bosib oldi. Milodiy I asrda yuechjilarning Kushon (Guyshuan) xonadoni boshlig‘i barcha yuechji mulklarini birlashtirib, Kushon davlatiga asos soldi. Birinchi hukmdori Kudzula Kadfiz, uning vorisi Vima Kadfiz davrida davlat hududi kengaydi va hukmdor nomi bitilgan oltin, kumush, mis tangalar zarb qilina boshlandi. Podsho Kanishka (milodiy II asr) davrida Kushon eng yuksak darajaga erishdi: poytaxt Peshovarga ko‘chirildi, davlat Hindiston, Xo‘tan, Afg‘oniston va O‘zbekiston janubigacha cho‘zildi; Hindiston, Xitoy va Rim bilan savdo va elchilik aloqalari yo‘lga qo‘yildi. Iqtisodiyot asosi — sug‘orma dehqonchilik, savdo va hunarmandchilik; chig‘ir va suv tegirmoni kabi qurilmalardan foydalanilgan. Yozuvning bir necha turi bo‘lgan: baqtriy tili yunon alifbosiga asoslangan yozuvda, xorazmiy va so‘g‘diy yozuvlari esa oromiy alifbosi asosida yozilgan. Dastlab zardushtiylik keng tarqalgan edi; Hindiston bilan aloqalar tufayli buddaviylik kirib keldi va Surxon vohasi orqali O‘rta Osiyoga tarqaldi; u VIII asrgacha saqlandi. Surxondaryodagi Xolchayon, Dalvarzintepa, Ayritom, Zartepa, Qoratepa va Fayoztepa yodgorliklaridan saroy, ibodatxonalar, devoriy suratlar, Budda haykallari, musiqachilar tasviri topilgan. Kushon san’atida mahalliy, Qadimgi Sharq va yunon (ellinistik) uslublari qo‘shilgan. Milodiy III asrda davlat inqirozga uchrab, parchalandi.