ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarix

Metall davri: eneolit, bronza va temir

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Sagdullayev, V. Kostetskiy. Tarix. Qadimgi dunyo, 6-sinf. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017 (tuzatilgan va to‘ldirilgan 5-nashr)
5

Eneolit va bronza davri

Darslik: 22–24-betlar
MaqsadEneolit va bronza davrining asosiy xususiyatlarini, O‘zbekistondagi yodgorliklarni va patriarxatga o‘tishni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
eneolit · Copper–Stone Agebronza · bronze (copper and tin alloy)patriarxat · patriarchy (rule of fathers)kulolchilik charxi · potter’s wheel
Tushuntirish

Neolit oxirida odamlar misdan mehnat qurollari yasashga o‘tdi. Mis va tosh qurollar birga ishlatilgan davr eneolit — mis-tosh asri deyiladi; kitobda u mil. avv. 4–3-ming yillik o‘rtalariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda Qadimgi Sharqda ilk shahar va davlatlar paydo bo‘ldi, O‘rta Osiyo janubida sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik vujudga keldi. Misni qalay bilan qo‘shib eritib, undan qattiqroq metall — bronza olindi; u mil. avv. 3-ming yillik o‘rtalaridan asosiy ashyoga aylandi. Bronza omoch va qurollar dehqonchilikni kengaytirdi, chorvachilik ajralib chiqa boshladi. Dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikda erkaklar mehnatining ahamiyati oshgani sayin oilada ularning mavqei kuchaydi; qarindoshlik ota tomondan hisoblanadigan patriarxat shakllandi. Bronza davri yodgorliklari: Zamonbobo (Buxoro viloyati), Sopollitepa (Surxondaryo, Muzrabod tumani) va ilk shahar alomatlari bor Jarqo‘ton (Sherobod yaqinida). Bu davrda kulolchilik charxi va g‘ildirak kashf etilib, dastlabki aravalar paydo bo‘ldi.

mil. avv. IV ming yillikEneolit boshimil. avv. III ming yillik o‘rtasiBronza asosiy materialmil. avv. IX–VIII asrMarkaziy Osiyoda ilk temir qurol
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab farrosh bobo eshik tutqichlari sariq rangli ekanini, kalitlar esa kulrang ekanini aytdi. Ularning har biri turli metallardan tayyorlangan, ba’zilari esa metallar aralashmasi. Aralashtirilsa, metall qattiqroq bo‘ladi yoki kamroq zanglaydi, shuning uchun har buyumga mos aralashma tanlanadi.

Kim ishlatadi

Quyuvchi ishchi metallarni eritib aralashtiradi, haykaltarosh bronza haykal yaratadi, zargar taqinchoq uchun mos metall tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda beshta metall buyumni sanab, har birining nima uchun ishlatilishini va nega aynan shu metall mos kelishini (yengil, qattiq, arzon) qisqa yozing.

Namunalar
ƒFormula
mis + qalay = bronza
Bronza misdan qattiq.
Bronza = mis + qalay. U misdan qattiq bo‘lgani uchun qurol va zeb-ziynat yasashda asosiy ashyoga aylandi.
Sopollitepada xom g‘ishtdan uylar, ustaxona qoldiqlari, bronza qurollar va xumlarda saqlangan bug‘doy hamda arpa topilgan.
Sinfda faoliyat

«Mis yoki bronza?»: o‘qituvchi xususiyatlarni aytadi (yumshoqroq, qalay qo‘shiladi, qattiq), bolalar to‘g‘ri ashyoni topadi.

Mashq
1
Eneolit davri nima deb ataladi va nega?
2
Bronza qanday olinadi va nimasi bilan misdan ustun?
3
Bronza davrining uchta yodgorligini ayting.
4
Nima uchun jamiyatda patriarxat shakllandi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →